ҮНДЭСТЭЙ МОД ЦЭЦЭГЛЭДЭГ


Хүүхэд гэдэг хөөрхөн, бяцхан дэлхийг наран байнга тойрон эргэлдэх ёстой. Тэр нь хайр юм. Түүнийг байгаагаар нь хайрлахад л болно. Тийм сайхан бодол, сэтгэл санаанаас ургахад л цээжний цаанаас хайр оргилж, цав цагаан сүүтэй хамт ивэлж, хүч түрэн орж ирэх юм. Өнөөдөр би охинтойгоо "алив, миний охин хаана байна", "ээжийн хүүхэн аль байна" хэмээн үгээ хагас хэлж, "өө баачихсан уу, шээчихсэн үү, яаж байгаа юм бэ" гээд л хэлээ зажилан ярих, хаана ч байхгүй тансаг үнэрийг үнэрлэж, үнсэж үнгэх мөртлөө таван завгүй өдрийг өнгөрөөж, шөнө бүр хагас нойртой хонож байгаагаа энэ хорвоогоос олсон хамгийн сайхан жаргал юмаа гэж бодлоо.
Хорвоо ертөнцийн бүх хайрыг тэр чигээр нь цуглуулсан энэ хөөрхөн амьтан, орчлон дэлхийд хаана ч байхгүй тансаг сүрчиг анхилуулж, хавь ойрынхоо бүхий л хүмүүсийн хэлийг хазуулж, тал тал яриулж, хажууд нь чангахан ч ярьж болохгүй, дэргэд нь муу муухай үг хэлэмгүй, буруу санаж бүр ч боломгүй жижигхээн ертөнц өдрөөс өдөрт бойжиж, өсөж том болсоор...
Хүмүүс бурхан гэж юу байдгийг мэдэхгүй мөртлөө бурхантай ойр байхыг үргэлж хүсдэг. Угтаа бурхан гэдэг нь ойрхон байж, гар баригдаж, нүдэнд үзэгдэх нь байтугай насан туршдаа дуудаад, залбираад, бишрээд ч дэргэд ирэх нь үгүй мөрөөдөл болоод дуусдаг.
Гэтэл тийм бурханлаг амьтан бол хүүхэд өөрөө юм. Тийм л нүгэлгүй, хиргүй, тунгалагхан, ариухан, цагаахан амьтныг элгэндээ тэвэрч, хайрлаж, энхрийлж, өсгөж сууна. Энэ л миний бурхны дэргэд, бурхантай хамгийн ойрхон байх цорын ганц хувь тавилан юм гэж би бодном. Бурхан гэж сайхан бүхний дээд, сайн бүхний эхлэл, туйлын үнэн гэж үзвэл би өнөөдөр тийм амьд бурхныг тэвэрч сууна.
Охин үр хэмээх алив зүйлийн үндэс байдаг. Ураг төрлийн нандин хэлхээ, алтан удмын ариун холбоог нэхэж, амьтай бүхний эх болж, зөөлөн бүхний туйл болж байдаг ОХИН ҮР нигүүлсэх, гэгээрэхүйн үүд, уучлах, өршөөх, энэрэхүйн гайхамшиг БҮСГҮЙ болж цэцэглэдэг.
ҮНДЭСТЭЙ МОД ЦЭЦЭГЛЭДЭГ. Ээж нь МИШЭЭЛ охиндоо дэндүү их хайртай.
2013. 07. 24.
Улаанбаатар хот

01.24-nd

udahgvi urangoo egchiin torson odor bolhon yu bodotsgooj bndaa

Дутуу нь ганцхан та...
Б.Урангоо эгчийн нэгэн шинэ дуу гаржээ та бүхэн сонсож үзнэ үү Дуучин: Б. Ундралмаа
Шүлэг уншсан: О. Ананд
Шүлэг: Б. Урангоо
Хөгжим: Н. Бат-Өлзий

"Дутуу нь ганцхан та..." цааш унших »
Neg iim duu garjee...

Сайн байцгаана уу? Сайхан намаржиж байна уу?
Ийм нэг дуу гарсан байна..., манайхан сонсоорой...!!!

http://www.facebook.com/batsuren.urangoo

ГУРВАН ЗУУН ЖАРАН ТАВАН ХОНОГ

Гурван зуун жаран таван хоног

Гуниг дундуур туулаад л холдох шиг хэцүү тавилан

Ганцхан жил гэж бодоход ойрхон санагдах ч

Галав юүлчих л юм шиг холын тамлан

 

Гурван цаг чамайг бодохгүй гэж үзлээ

Нүднээс арилсангүй

Гуравхан өдрийн ард арай л гэж гарлаа

Гунигтай л байх юмдаа, хайрт минь

 

Эр цэргийн албанд үдээд мордуулчихсан бол

Эмхрэх л байсан биз, сэтгэл минь

Эх орны чанадад сүү өргөөд явуулчихсан бол

Энхрэх л байсан биз, дурлал минь

 

Гурван зуун жаран таван хоног

Гутал, оймсыг хэд хэдээр нь сэлгэлээ ч

Элээх нь үгүй хугацаа

 

Гурван зуун жаран таван хоног

Гуниг, зовлонг өдөр өдрөөр үүрлээ ч

Барагдаж өгөхгүй тамлан...

 

 

2011. 06. 15.

Тэрэлж

Хан тэрэлж жуулчны бааз

 

 

ТЭНГЭР УРВАХ ЦАГ

 

 

Тэвчээр хязгаарын гэв гэгээн ертөнц

Тэнгэр ямагт миний талд байдаг

Тэмүүлэл, хүсэл, бодол тэтгэгч асар орчлон

Тэнгэр ямагт миний талд байдаг

 

Уурлаж зовоосон өдрүүдийг чи ар араас нь зурж

Уурлахыг чи зохиосон

Уйлж гомдсон харцуудыг урд урдаас нь мөргөлдүүлж

Уйлахыг чи урласан

Уруухан асгарсан нулимсны минь хатаж амжаагүй ормоор

Уучлахдаа унагасан дуслууд элэг зөөллөөд шингэсэн 

Уучлахыг би зохиосон

Сэлүүрдээд ч барагдахгүй зовлонгийн давалгаан дундаас өндийж

Сэтгэлээ би Данко шиг бариад амьдрал өөд зүтгэсэн

Сэтгэлийг би бүтээсэн

 

Тэнгэр надаас хэзээ урвахыг би мэдэхгүй

Тэвчээрийн ертөнц, хязгаараа тогтоож

Сэтгэлийн минь нүд харцаа солихын цагт

Тэнгэр надаас биш чамаас урвах болно...!!!

 

 

 

 

2011. 11. 11.

Улаанбаатар хот

Таньтай үзсэн наадам

ДЭНЖ БҮРХСЭН ЦЭЦЭГСЭЭС 

ЯЛГАРЧ УРГАХ ГЭЖ 

ТООНОНЫ НАР ДАГАЖ

ТЭНГЭРТ ЗҮҮГДЭЖ ӨССӨН

ЦЭРГЭЭС ХАЛАГДСАН ЗАЛУУС

ЗҮРХ РҮҮ ХАТГАЖ ТОГЛОХОД

ГУРВАН ЖИЛ ХҮЛЭЭСЭН

ТАНЫГАА НУУЖ ЧАДААГҮЙ

ЖИЙЖҮҮ ДӨРӨӨ ХАРШУУЛЖ

ТАНЬТАЙГАА НААДМААС БУЦАХАД

ЗЭЛЛЭСЭН МОРЬДЫН ЭЗЭД

ХАРЦАНДАА ГУНИГЛАЖ ҮЛДСЭН

2008. 06. 28

Арван долоон жил хүлээсэн наадам

Алчуур хүзүүндээ зангидаж, торгоор гангарсан

Айлын бүсгүйчүүд гэрийн минь үүдээр өнгөрдөг

Аягүй гоё, гоёхон тэр л эгч нарт атаархсаар

Арван долоон нас арай л гэж хүрлээ

Арван долоон жил хүлээсэн наадамд

Аав минь анх удаа эмээл янзалж, морь хагсаалаа

Арван долоон жил хүлээсэн наадамд

Ээжий минь хамгийн гоё торгоор дээл урлаж өмсүүллээ

Зээгэлдэх олны дундуур манай үеийнхэн цулбуур холбоод

Зэрийтэл эгнэлдээд дөрөө харшуулж хатирлаа

Онгироохон нэгнээ явуулж одод бутартал инээлдэхэд

Олны олон нүд биднийг дагаад л баяцгаасан

Цэрвүүхэн морьдын хатираанд өвсний ширхэг шаргиж

Цэргээс халагдсан залуус нударга хийсгээд л хөлчүүрхлээ

Сагсуухан нэг нь хөндөлсөж яргай ташуураа далайхад

Чимэггүй яаж болох вэ, манай нутгийн наадам...

Асар алгасаад л дагалдах амрагийн харцанд ээрүүлж

Алим шиг улайсан ч зүсээрээ илүүрхэж гангарлаа

Айргаар дэмбээдээд хожсон халхын сайхан хархүүд

Аюулхай сэтгэл минь хөглөгдөж, хайранд нь аргамжаатай өнжлөө

Тэлмэн жороо морьдын товолзтол сайхан хатираанд

Тэнгэрийн наран доргиж газрын энгээр бутарлаа

Тээгтэй цагаан үүлс, уулс дамжин цогиод

Тэрний минь гоё инээмсэглэлд сарниж задраад л холдлоо

Халамцуухан нэгний дуулах ардын яруухан дуунд

Хамгийн эмзэг сэтгэл сэмхэн догдлоод хөндүүрлэлээ

Уран дэвүүр сормуусанд минь хичнээн зүрх сэрүүцээд

Учраа олохгүй харцанд минь бүдэрч ойчоод л босоцгоолоо

Хорвоогийн ээжүүдийн хийж урласан

Хамгийн олон өнгөөр тэр л өдрийг чимсэн

Хорвоогийн наадамд баяссан наран

Хамгийн олон цэцэгс дээр тэр л өдөр асгарсан

Хайр дагуулсан аавын эрх охин арван долоохон насандаа

Хамгийн олон харцыг тэр л өдөр цуглуулсан

Арван долоон жил хүлээсэн наадам

Аавын танхил охиныг айлын бэр болгосон

Арван долоон насны наадам

Аягүй гоё ээмэг шиг чихэнд шаргиад л хоцорчихсон


2011. 05. 24

ХОЁРХОН ШИРХЭГ НОШПА



Бүжмаа өөрийгөө сайхан бүсгүй гэдэгтээ огтхон ч эргэлздэггүй. Түүний дэндүү сайханд нь залуус дэнгийн эрвээхэй шиг тойрон нисээд л, эргэж хургаад л, энхрийлж таалаад холдохгүй. Харин хорвоогийн залуучууд Бүжмаагийн сайханд л үнэндээ хайртай байх шиг... Бүжмаа бол залуусыг яг гутал шигээ сольдог нэгэн билээ. Тэр бас сайхан эрчүүдийн өвөр дээр сууж буугаад л, бууж суугаад л... Заримдаа өдөрт хэд бол хэдээр нь сольчихож чаддаг. Таалагдахгүй л бол баяртай гэж хээв нэг хэлчихээд, замын хажууд байгаа хэн нэгнийг сугадаад л алхахад, хэн ч дургүйцэж чадахгүй дагаад л явчихдаг. Ийм л байх нь түүний бүсгүй болж төрсний ганцхан үүрэг ч юмуу гэмээр санагдана.
Бүжмаа залуухан, халуухан насны алдаан оноонд өртөж, гэнэ сэрэггүйхэн явж байгаад, замын хэн нэгний хүүхдийг тээгээд үлджээ. Тэр хүүхэдтэй болсноо ч мэдэхгүй явсаар... Бүжмаа хүүхэд тээсэн цагаас эхлээд бусдын нүдэнд томоо сууж, намбалаг болоод, алхаа гишгээ нь хүртэл тэгширч арай л өөр болоод буйг хөндлөнгийн болоод ажил, ойр тойрных нь хүмүүс хараад, одоо л нэг эмэгтэй хүн болох нь дээ гэж хоорондоо шивэр авир ярилцаж эхлэв. Өдөр өнгөрөх тусам өөрийгөө намба суугаад байгаагаа зөнгөөрөө мэдрээд, хорвоог уучилмаар тийм уяхан болоод байгааг, бас юу юугүй нулимс нь урсчих гээд л, унтахаараа хөөрхөн охид зүүдлээд нэг л биш болсноо ойлгоод, учрыг нь олохгүй явсаар бараг дөрөв, таван сар болгочихжээ.
Бүр сүүлдээ гашуун нясуун зүйл идэж, уумаар ч болоод, бас ойр ойрхон хооллох гээд байгаагаа тайлбарлаж чадахгүй л явсаар байв. Бүр сүүлдээ өөрийгөө ялимгүй марайлаад гэж ойлгоод л, гучин насны даваа өөд явж буй болохоор таргалах нь хэвийн үзэгдэл биз дээ гээд л өөрөө өөрийгөө хуурсаар л байлаа. Гэтэл өдөр өнгөрөх тусам бие нь нэг л бишээ. Нэгэн өдөр ажлаа хийгээд суутал, хэвлийд нь нэг юм жирэлзээд, хөдлөх шиг боллоо. Гэдэс дотор эвгүйрхэх л гээд тэр байх гэж бодоод тоосонгүй. Даанч удалгүй дахиад өр лүү жийх шиг болов. Бүжмаа гайхаж, хэсэг бодож байгаад эмчид үзүүлэхээр шийдэв. Эмч чагнуураар чагнаж, даралт үзэж, судас бариад л, бас эход харж байснаа урдаас тогтуухан, сайхан харж байгаад
- Өдий болтол эмчид үзүүлэхгүй, бас мэдээгүй явж байгаа юм биш биз дээ. Танд баяр хүргье, та ээж болжээ... гэтэл Бүжмаа ухаан алдаад уначихав. Эмч сувилагчаа дуудаж, эм тан үнэрлүүлж сэрээгээд, хэтэрхий их баярласандаа ухаан алдлаа гэж ойлгоод, сэтгэлээ барьж, тайван байх, бас төрөн төртлөө эмчийн хяналтанд байхыг зөвлөөд гаргалаа.
Бүжмаагийн нулимс юу юугүй л урсаад болдоггүй.
- Яахав, одоо яанаа... гэж амандаа үглэнгээ, хүүхдийнхээ эцгийг тогтоох гээд
чадсангүй. Олон ч залуутай үерхэж, шилж сонгож явсан түүнд эцгийг нь гээд сонгоод хэлчихээр хүн санаанд нь буусангүй. Тэгээд эмчийн өрөөний хаалгыг зөөлхөн онгойлгож эргэж орохдоо их л эмээнгүйгээр асуулаа.
- Эмчээ танаас лавлах зүйл байна. Танд зав байна уу?
- Аан за...
- Биеийн юм ирсээр байтал хүүхэдтэй болох тохиолдол байдаг уу?
- Аан..., хамгийн сүүлд хэзээ ирсэн бэ? Өмнөх саруудад ирж байсан юм уу?
- Саяхан, долоо хоногийн өмнөхөн ирсэн. Заримдаа миний сарын тэмдэг алгасаж
ирдэг болохоор л санаанд орохгүй явсаар л ийм болчихжээ.
- Аан...? Аль хэрийн зүйл гарсан вэ?
- Багаа, бага... Их бага, бараг үзэгдээд л алга болчихсон. Минийх... ер нь их бага
ирдэг л дээ.
- Тэр үед чи ямар нэг эм уусан уу?
- Жаахан нуруугаар хөшөөд, бөөр өвдөөд байх шиг болохоор нь эм уусан. Тэгээд л
тэр даруйдаа л зүгээр болчихсон.
- Хммм... Дутуу л гарах гээд үзээд байж... Харин чи тогтоочихсон юм биш үү? Ямар
эм уусан бэ?
- Эмийн саванд хоёрхон ширхэг ношиба л байсан. Нэг нэгээр нь цувруулаад уусан.
- Аанхаан..., одоо зовиур байна уу?
- Үгүй, үгүй...
- Одоо янз бүр болвол эмчдээ үзүүлээрэй гэж хэлээд гаргалаа.
Бүжмаа эмнэлэгээс гарч явж байхдаа "Ийм л учиртай юм байжээ" гэж бодоод, яахаа ч мэдэхгүй эргэлзэж, эргэлдсэн амьтан хамаг гайхшаа барав. Ээж минь амьд байсан бол асуугаад л зөвлөхсөн. Гэхдээ ээж минь "За одоо яахав дээ, гаргачихаа гаргачих, хүнд хүн илүүддэггүй юм. Миний охиныг сайндаа жил шахуу л эцэггүй хүүхэд гаргалаа гээд л хавиар нэг муу хэлэх биз. Сайн, сайхан яваад ирэхээр хүн бүхэн эргээд сайлаад л эхэлнэ... Хүүхэд төрүүлсний муу гэж юу байхав, хойноо чамд алт даа, алт..." гэж хэлэх байсан. Надад өөр зөвлөх хэн ч байхав дээ. Бусад нь муу хэлээд л, ёстой амных нь зугаа болж, хэдэн жил ярьж хөөрөх хууч нь болж, хүмүүсийн зугаа болж үлдэх биздээ. Тэгснээс хэнд ч хэлээгүй байсан нь дээр гэж бодлоо.
Би одоо нөхөр ч үгүй байж, яаж энэ хүүхдийг гаргахав дээ. Ер нь авахуулчихдаг ч юм билүү, одоо амархан болсон доо... гэж бодтол түрүүчийхээсээ хүчтэй ирвэгнэтэл хөдлөв. Амь нь тэмцэж байх шиг санагдаад, бас өрөвдөөд... "ишшш чааваас даа, ийм хөөрхөн амьтныг яаж авахуулчих билээ" гэсэн бодол гэнэт толгойд орж иртэл, өөрөө ч түүндээ гайхаж хоцорлоо. Маргааш өглөө эрт гэрээсээ гарч, нэгэн хувийн эмнэлэгийн хаалгыг зориг муутайхан татаж орлоо. Хүүхэд авахуулах тухайгаа хэлэхэд, их л ганган гоё хүүхэн, үс толгойгоо сэгсэрч, нүдээрээ инээмсэглэж байснаа их л баяр баясгалантайгаар над руу хараад
- Чи эхлээд мөнгөө төлчих, их томруулчихсан байна. Зуун хорин мянган төгрөг
гэхэд, надад тэр эмчийн хэлсэн үнэд бус, "За алив алаад өгье, алаад өгье, алаад өгье..." гээд ханцуйгаа шамлаж, ухасхийх шиг санагдахад, айдас төрөөд, эвгүй сэтгэл төрөнгүүт сандарсандаа үүд рүү босон харайснаа, хаалгаар дутуу гарах зуураа эргэн хараад, эмчээс асуулаа.
- Өөр юу хэрэгтэй бол...Эмчээ...?
- Дэвсэх алчуур, боох даавуу, гялгар уут...
- Түүгээр яадаг юм бэ?
- Даавуунд нь боогоод, уутанд нь хийгээд хаяна. Өөр яах гэж...!!! Манай эмнэлэг
тийм юм хадгалж, хаядаг газар байдаггүй. Та нар өөрсдөө л янзлана шүү дээ. Танайхаас хүн байна уу? Нэг ёсондоо оршуулна гэсэн үг гэж эв хав муутайхан дуугарлаа.
- Аан..., хаана, үгүй биз дээ.
- Тэгээд яах гэж... Тэр бүхнийг бид оршуулаад л явах уу? Өдөржин, шөнөжин яг чам
шиг хүүхнүүдтэй зууралдаж, иймэрхүү ажил хийсээр байгаад түмэн завгүй өнгөрдөг. Чиний ард зөндөө хүн хүлээгээд байна. Хурдан шийдээд эргээд ороод ир гэлээ. Тэр эмчийн мөнгөний төлөө юунаас ч буцахгүй байгааг нь хараад зэвүү хүрээд
- Тэгээд энэ мөнгө яг юуны төлөө зарцуулагдаж байгаа...? гээд хэгжүүхэн асуучихав.
Эмч уурлангуй амандаа "муусайн балиар заваан юмнууд, энд тэндгүй заваарч яваад л..." гэж үглэж сонсогдоно. Тэгснээ над руу энэ ч дээ, харваас эр нөхөргүй амьтан дөө гэсэн шиг ярвайж харснаа
- Авах, наад хүүхдийг чинь л авахад... Сэтгэлд хүйтэн оргиод л яваад өгөв.
- За за... эмчээ би жаахан сууж байгаад эргээд ороод ирье дээ... гээд гарлаа.
Харахад нүд дүүрэн сайхан эмэгтэй, миний ээж шиг харагдах, царай шигээ сайхан сэтгэлтэй болов уу гэж хэлмээр эмч хүүхэн "хүн алах" ажил хийж хийчихээд, тэгээд юу ч болоогүй юм шиг дуу аялаад л, хүмүүсийн урдуур хойгуур сэв сэвхийтэл алхахад нь огло үсрээд босоод гараад гүймээр санагдлаа. Өглөөнөөс хойш дугаарлаж зогсох хүмүүсийн дунд жаахан охид, бүсгүйчүүд, бүр хижээл насны эмэгтэй хүртэл "үр хөндүүлэх" буюу "хүүхдээ алуулах"-аар дараалалд зогсож байгааг хараад гэнэт нуруу хүйт оргиод эхлэв. Яг л цаазын дараалалд зогсож байгаа юм шиг...
"...Энэ хөөрхөн жаахан амьтад, ямар хэрэг хийснийхээ төлөө ингэж шийтгүүлэх гэж..." бодогдлоо ч дугаар хүлээх тэдний ард чимээгүйхэн очоод зогстол, дахиад л гэдэс рүү хүчтэй тийрч эхлэнгүүтээ аравганатал хөдөлж эхлэв. Гэнэт ээжийнхээ тухай бодлоо. Ээж минь намайг ямар их хайрлан байж төрүүлсэн бол гэж бодоход сэтгэлийн цаанаас нэгэн сайхан уярал төрнө. Тэгээд бодлоо.
Ээж минь ярьдагсан. Хүн хорвоод их л олон шалгууруудаар арай л гэж төрдөг юм гэсэн. "Миний охин будаа аваад ир дээ" гэснээ дээл оёж байсан зүүгээ шалны завсраар дээш нь харуулж хатгаад, атга атгаар будаа асгаад л байлаа, асгаад л байлаа. Ээж бид хоёр ээлжилж, өдөржин шахуу асгахад нэг ч будаа зүүний үзүүрт нь тогтож үлдээгүй юм. Гэтэл ээж минь намайг үнсэж байгаад "Миний охин ээжийдээ ийм л ховор ирсэн юмдаа" гэж билээ. Би ээжийнхээ ярьсан тэр хүн хорвоод ирэхийн учир шалтгааны тухай бодож зогстол, юу юугүй нулимс цээжний цаанаас түрэн огшоод, хоолойд нэг юм торч бүдрээд байхаар нь эгээтэй л уйлчихаа шахав. Хэвлийд эрвэгнүүлэн хөдлөх жаахан амьтан амь нь тэмцэж, амь гуйж байгаа юм шиг санагдаад болдоггүй. Тэгээд энэ хөөрхөн үрээ би төрүүлчихье. Ер нь би хэнд, ямар хамаатай юм бэ? гэж бодоод төрүүлэх шийд гаргасандаа дотор онгойж жаахан уужрав. Харин энэ хүүхдийг төрсний дараа яах вэ... гэж бодоод, хүнд өргүүлэх, авах хүн олдохгүй бол яана, баян айлын гадаа тавьчихдаг ч юм билүү, эсвэл дээр үед гандангийн хүрдэн дээр орхичихдог байсан гэж элдэв зүйл бодож, бас яахаа мэдэхгүй эргэлзэж, учраа олохгүй явсаар байгаад нэлээд хэдэн сар болоод юу юугүй л төрөх дөхчихсөн байв. Нэгэн өдөр гэртээ амралтаа аваад сууж байхдаа шинэ сэтгүүлүүд худалдан авч уншлаа. Эхний хуудсыг эргүүлтэл ХҮҮХЭД + ХАЙР гэсэн том гарчиг дор, булбарайхан, гэнэн, цагаан, хөөрхөн амьтан байдгаараа л тарвалзаад инээж буй зураг өөрийн эрхгүй нүдэнд тусав.
Уншлаа... "Хэрвээ та хүүхэд төрүүлээд, түүнийг хайргүйгээр өсгөнө гэж бодож байвал ийм жигшүүртэй хэрэг хийх гэж байгаагаа нийгэмд урьдчилан мэдэгдэх хэрэгтэй. Эцэг, эхийн хайргүйгээр өссөн хүүхэд ихэнхдээ өөдгүй хүн болдог..." гэжээ. Сэтгэл зүрх рүү зүүгээр ёгхийтэл хатгаад авах шиг болоод "Тиймдээ..., ийм хөөрхөн амьтныг хаана, хэнд өгч үрчлүүлэх гэж явахав дээ. Аав ч үгүй хүүхэд минь, ээж нь голчихоор яаж сайн хүн болж өсч өндийхөв дөө. Элэг бүтэн айлд өгсөн ч "Монголын нууц товчоо"-нд гардаг шиг насаараа л айлын хатавчинд, хойморь харж сууж, нүдээ бүтэн нээж харах эрхгүй л өсөх байх даа гэж бодогдоод л уйлчихав.
- Эвий дээ, энэ нялххан амьтнаа өөрөө л өсгөе, эцгийн хайр дутуу ч, эхийн хайраар л
бүтэн өсгөе гэж үглээд хэмжээлшгүй их хайр хэвлийгээс түрээд л сайхан болоод явчихлаа. Нөгөө хайрлаж, харамлаад, үхэхээ шахаад гүйгээд байдаг залуус нэг нэгээрээ сугарч холдсоор байгаад бүгд л үргээд дайжчихав. Аав, ээж хоёроо цувруулж алдчихаад, хөдөөллүүлж оршуулахад ганцаархнаа л өвдөгөнд нь мөргөөд, уйлахаас ч өөр яахаа ч мэдэхгүй байснаа бодов. Аав минь ярьдагсан. Хүн ер нь олуулаа байх сайхан шүү. Арын хангай нутгийнх болохоор манайх жилийн дөрвөн улирлаа дагаад л нүүж, сууна. Аав нь айлын ганц хүү, хаяа айлсан буух Байжаагийнх найман сайхан хүүхэдтэй. Баажайгийнх нүүхээр болоход шижигнэсэн хэдэн сайхан эрчүүд дэвхийтэл, сэвхийтэл өргөж тавиад л, өргөж тавиад л... амархан нүүгээд явчихна. Аав бид хоёр умгар гэрийнхээ хоёр талд ээлжлэн гарсаар байгаад бүтэн өдрийг авчихдаг байж. Том болсон хойно Байжааг өнгөрөхөд найман сайхан хүүхэд өвдгийг нь түшээд, тойрч зогсоод уйлаад, дөрвөн сайхан хүү дөрвөн талаас нь сэвхийтэл өргөөд явахад бурхны оронд хүргэчихэж байгаа юм шиг санагддаг билээ. Ядаж олон хүүхдүүд байвал эцэг, эхээ өнгөрөхөд өвдгийг нь түшээд, шарилыг нь тойрч зогсчихоод уйлж байгаа нь хүртэл үнэндээ сайхан байдаг юм билээ.
Хэдэн жилийн дараа миний муу аав бурхан болоход эцгийнхээ өлмийд би ганцаархнаа л сөгдөөд уйлж суусан. Хөдөөллүүлэхээр шарилыг нь өргөөд гарах болоход би хүний хүн царайчилж, гурван талдаа авсан боловч, нэг л хөлгүй хүн шиг догонцоод явж өгөхгүй байх шиг санагдсан даа. Ганцаархнаа үлдээд уйлж ч явлаа, дуулж ч үзлээ. Ээжийтэй нь амьдарч айл гэр болсон би анхны охин болох чинийхээ дууг сонсоод л амьдрах учир төрөөд, хэмжээлшгүй л их баярлаж байснаа ердөө мартдаггүй. Харин тэр төрөлтөөс хойш ээж нь дахиад хүүхэд төрүүлэх боломжгүй болчихжээ. Чи минь аавынхаа ганц удам, ганц хүүтэй айлын ганц охин шүү дээ гэж хэлж билээ. Аавынхаа тэрхүү яриаг бодоод хоолой зангирлаа. Би тэдний ганц удам, үнэндээ ганц охин нь шүү дээ гээд сэтгэлдээ хэлээд уйллаа. Хэсэгхэн уйлж тайтгарсны дараа аавынхаа тэр үгийн утга учрыг гүйцэд ойлгох шиг болов.
Аав, ээж хоёроос минь үлдсэн орон байр, гэр орон байхад..., энэ хүүхдийг төрүүлж өсгөхөд болохгүй гэх юу байхав дээ гэсэн бодол төрж, анх удаа чин сэтгэлээсээ баярлаж байна. Муу ээжийгээ орхиод явахад ганцаараа үлдсэндээ гоморхохдоо "Намайг яаж энэ орчлонг туулаг гэж гав ганцааранг минь үлдээгээд явчихав даа. Тэгээд шаралхаад ч юмуу байрнаас өөр өвлөх юу ч үгүй орхиод явчихлаа шүү гэж хэдэнтээ бодож байснаа санаад нуруугаар нь хүйт даагаад ирэв. Хүний ганц охин аав, ээжийгээ амьд байхад нь сургууль соёлоо төгсөөд, хэл ус сурсны ачаар чамгүй цалин орлоготой яваадаа бас баярлаж л суусан.
Тэгээд ирээдүйд гарах хөөрхөн хүүхдээ өсгөж бойжуулах мөрөөдөлд автаж суухдаа амьдралдаа анх удаа жаргал гэж ийм л байдаг байх даа гэмээр мэдрэмж авч байлаа. Бүжмаа удалгүй төрөв. Цай шөл хийх ээж, аав, хань нөхөргүй ч ганц нэг сайн санасан найз нөхдийн тус дэмээр санаа зовох зүйлгүй, эсэн мэнд төрлөө. Тэгэхдээ бүр гурван ихэр охид шүү. Нэг л хүүхэд төрүүлдэг хүний ёс байхад, хоёр хүүхэд төрүүлж ховорхон жаргадаг хүмүүс байдаг. Харин Бүжмаа гурван хөөрхөн охин төрүүлж, бурхан тэр болгон өгөөд байдаггүй ховорхон өндөр дээд шагналыг тэгж л хүртсэн юм даа. Бүжмаа уйлж сууна. Би ийм хөөрхөн, өхөөрдмөөр охидоо яаж авахуулчихаагүй юм бэ? Аав, ээждээ баярлалаа, бурхандаа баярлалаа гэж нулимстай шивнэж суулаа. Аав, ээжийдээ хүүхдээрээ орхигдох, ганцаараа байхын учрыг тэр дэндүү эрт ухаарсан болохоор бурхнаас өгсөн хайр хишгийг аваад тавиландаа л залбирч суулаа.
Бурхан багш бол аав, ээж хоёрын минь надад үлдээсэн цорын ганц итгэл үнэмшил, би тэр болгоныг биш ч гэсэн зарим сургаалаас нь дагахыг хичээдэг билээ. Тэгээд ээж минь нэг удаа ярихдаа, Бурхан багш гэгээрэх сургаалынхаа хамгийн түрүүнд "ЧИ ХҮН БОЛЖ ТӨРСӨН БАЙХ" гэж билээ. Үнэндээ хүн болж төрнө гэдэг л агуу юм. Тийм ховор тохиолдлоор ертөнцөд ирэх виз даруулчихаад, хэн нэгний буруу санааны уршгаар мэндлэх ч үгүй буцна гэдэг аймшиг санагдлаа. Тэгээд Бүжмаа бодлоо. Энэ хөөрхөн бяцхан дэлхийг наран байнга тойрон эргэлдэж байх ёстой, тэр нь хайр юм..., түүнийг байгаагаар нь хайрлахад л болно гэж бодогдов. Тийм сайхан бодол сэтгэлээс нь ургахад л маш их хайр цээжин санаанаас садарч, цав цагаан сүүтэй хүч түрэн орж ирлээ. Хоёр хөхнөөсөө урсах сүүгээр охидоо амдуулж хөхүүлэхэд, чинэрсэн цээжийг минь амирлуулах бяцхан охид нь зовлонг гэтэлгэгч, жаргалыг дэлгэрүүлэгч охин тэнгэр шиг санагдаад болдоггүй. Бүжмаа охидлоо харах бүр л их хайр төрж, түүнийг дагаад нулимс асгарч уйлаад л сууж билээ.
Яаж ийм хөөрхөн амьтдад хүн, тэр тусмаа эмэгтэй хүмүүс буруу санаж чаддаг байнаа... Үр хүүхдээ гээж хаячихаад, жаргалтай амьдрахын учир утга гэж юу ч байх...!!! Хүүхэд бол хэн нэгэн хүний урд, өмнөх буруу зөрүү үйлийн өр төлөөс байх ёсгүй гэсэн бодол толгойд нь орж ирнэ. Хүмүүс хорвоод ирэхдээ юуг жаргал гэх, юуг зовлон гэж ойлгохоо мэддэггүй л юм шиг... Харин үр хүүхдийнхээ төлөө зовлонг туулж амьдрах нь орчлонгийн жаргал, хайрлах зүрх сэтгэлгүй хүний амьдрал бол зовлон болдог. Ээж, аавынхаа төлөө зовж амьдрана гэдэг нь угтаа үр хүүхдүүдэд олдсон хорвоогийн дээд жаргал байх ёстой гэдэгт итгэж суулаа.
Ер нь хүн заяавал, хүнс заяана гэсэн ардын сайхан үгний юутай үнэнд л инээж амьдрах учиртай. Бүжмаа өмнө нь гав ганцаараа элгээ тэврээд, хэдэн өрөөгөө хэсэж, элдэв зүйл бодож, энд тэнд гомдож, хувь тавиландаа туниж, элий балай шахуу цагийг дэмий өнгөрөөдөг байснаа бодоод ичлээ. Гэтэл одоо гурван хөөрхөн охинтойгоо шулганалдаж, ярилцаж, баачихсан уу, шээчихсэн үү, өө яаж байгаа, алив, хаана байна гээд л таван завгүй гүйж, хагас нойртой хонож, өдөр хоногийг өнгөрөөж байгаа нь хамгийн сайхан жаргал байлаа. Үндэстэй мод цэцэглэдэг...! 2009. 09. 09.

СҮҮНИЙ ӨВӨӨ


Өглөө болгон “Сүү аваарай” гэж хашгирах, жигдхэн чанга дуу сонсогдсоор бараг арваад жил болжээ. Анх хөдөөнөөс ирэхэд “сүүгээ аваарай”, “шил авъя…” гэж янз янзаар хашгирах дуу их сонин, содон сонсогддог байж. Анхандаа тэднийг юу гээд байгааг ойлгохгүй хөглөснөө эргэн санаад инээд хүрэх шиг болов. Нэгэн өдөр хөдөөнөөс ирсэн дүү маань асууж байна.
-    Өглөө бүр л гудамжаар нэг хүн “Шилов, шилов” гээд л хашгираад явах юм. Ер нь “Шилов гэж юу байдаг юм бол” гэж өдөржин бодлоо. Тэгээд учрыг нь олохгүй гараад харахаар шуудайнд л юм хийгээд үүрсэн бололтой харагдана гэлээ.
Би нөгөө шил авдаг хүн байх нь гэж бодоод, “Шил авъя” гэсэн үг байхдаа гэтэл манай дүү ёстой үхтэлээ инээсэн юмдаг. Тэр тухай одоо хүртэл бид нар хоорондоо онигоо болгож яриад, дүүгээ шоолж инээлдэж суудагсан.
-    Манай хөдөө яг ингээд л гудамж талбайгаар орилоод явбал нутгийнхан маань балай, донгио, мэдрэл муутай, бүр галзуурчихаж... гээд хамаг муу үгээр хэлнэ дээ. Бүр тэдний тэр… гээд л бөөн юм болно. Эмээ хүртэл яаж болдог юм гээд загнах байх даа гээд л дүү маань ярина.
    Өвөөгийн дуу сонсогдохгүй бол тэр өдөр дутуу юм шиг өнгөрдөг болчихжээ. Ажилд явах замд, өглөө бүр “Сүү аваарай” гэж хашгирч сэрээдэг сүүний өвөө гудамжны эхний сандал дээр суучихаад л мөнгөө тоолж байдагсан. Манай тэр хавийн гудамжаар өвөө л сүү зарна, өөр хүмүүс зарах гэж оролдоно. Гэхдээ зарж сураагүй болохоор тэд аяндаа л больчихдог байлаа. Өвөө өглөө бүр шив шинэхэн сүү авчирч өгөх бөгөөд манайхад өвөөгөөсөө аваад бүр сурчихсан байлаа. Шинэ хүмүүст итгэхгүй, өвөөгөө манайхад оройтож ирсэн ч хүлээсээр байгаад бүр сурчихсан байдагсан.  “Сүүгээ аваарай” гэх танил дуу гудамжинд гарна. Хэн, хэзээ, яаж авахыг хүртэл өвөө бүр тооцоолчихсон. “За... эднийх өнөөдөр авна” ойрдоо аваагүй, ажил ихтэй л байгаа гэж дотроо ярьсаар очно. Дүн өвлийн цагт өвөө амраад гэртээ суучихна, Харин хавраас, намрын цагт нэг ч өдөр амрахгүй сүүгээ зарна. Яасан ч сайхан бие хаа сайтай, хөдөлмөрч юм бэ дээ гэж би дотроо бодно. Заримдаа үр хүүхэд гэж байдаг болов уу? Настай аавыгаа гэртээ суулгаад өргөж, ачилж болдоггүй юм болов уу? гэж дотроо өрөвдөнө. Өдий насанд хүйтэнд хөрч, халуунд халж, гадаа зогсоно гэдэг нь хэцүү, хэнийг тэжээх гэж ингэж явдаг юм болдоо гэж бодохоос цаашгүй. Тэр өвөөд туслаж чадах юм гэвэл хааяахандаа сүү л худалдаж авна. Тэр нь алдаг оног доо. Гэхдээ би өвөөгөөсөө өөр хүнээс сүү авдаггүй ч түүнээс өөр гийгүүлэх юм үгүй. Өвөөг хаана, аль гудамжинд амьдардаг зэргийг огт мэддэггүй. Харин өвөөг дуугаар нь, бараагаар таньдаг болсоор олон жил болжээ.
-    Сайн байна уу...? өвөө
-    Сайн, хүүхээ
-    Наймаа сайн уу?
-    Та нарын буянд болоод байна, өвөө нь…
-    Шинэ сүү юу?
-    Та нарт хоносон юм өгөхгүй дээ, Тэгж буяндаа бузар хийгээд яахав, өвөө нь… гэнэ.
Бидний хооронд ийм л яриа өрнөнө. Зарим өглөө дуу нь сонсогдохгүй болохоор би нам унтчихаад, ажлаасаа хоцорчихсон байдагсан. Өвөөгийнхөө дуунаар сэрсээр байгаад сурчихаж дээ. Манай энд хүрэлгүй сүү нь дуусчихсан юм байхдаа... гэж бодоод ажилд явах замдаа сэмхэн хайна. Заримдаа үнэхээр сүүгээ зараад дуусчихсан, нөгөө газраа мөнгөө тоолоод сууж харагдана. Тэр суудлыг манайхан “Өвөөгийн суудал” гэнэ нэрлэнэ. Өвөө бүр баярласан шинжтэй
-    Танайх сүү авбал, өвөө нь гялс яваад ирье. Өнөөдөр сайн гүйх бололтой шүү. Ийм зэвхий даасан хүйтэн өдөр хотынхон сүүтэй цай чанаж уух дуртай байдаг гэхэд нь нээрээ л тийм байхдаа, хөдөө байхад хүйтэн болоод цас, бороотой өдөр эмээ минь хийцтэй, будаатай цай хийчихээд л хавийн хүмүүсийг дуудаж оруулж ирээд ууна. Тэгээд хууч яриа өрнүүлээд суудаг нь санагдаад л явчихна. Нэг ийм монгол зан бүр цусанд нь байж л байдаг юм байна гэсэн юм тэр зуур бодоод авна.
-    Дахиад явах нь танд ашигтай юм бол манайд оруулаад өгчихөөрөй гээд би мөнгө өгчихөөд явчихна. Өвөө маань итгэл даагаад сайхан шинэ сүү гэрт хүргээд өгчихсөн байдагсан.  Зарим өглөө сүүний өвөө маань бүр ирээгүй байна. Маргааш ажилдаа явах замдаа таарахаараа:
-    Өвөө өчигдөр яагаа вэ? гэхээр
-    Бие жаахан өвдөөд өө гэж хариулна.
Ийм янзаар арваад жилийн ард хоцорч, өвөөгийн хурдан түргэн хөдөлгөөн багасч, дуу хоолой нь сөөнгөтөөд, бие нь зарайгаад цаанаа янзгүй л харагддаг болж. Гэхдээ өвөө маань сүүгээ зарсаар л…, хүмүүс авсаар л… Нэгэн удаа манайд зочин хоносон өглөө өвөөгийн дуу гарсангүй. Би сэрсэнгүй дээ, сайхан сүүтэй цай хийе гэж бодоод өвөөгөө хайгаад гарлаа. Өвөө байдаггүй. Сүүгээ дуусчихаад дахиад л явж дээ гээд хүлээлээ… Ирдэггүй. Бүр сүүлдээ “Өвөөгийн суудал” гэх гудамжны эхэнд очтол бас байсангүй. Тэр өдөр өвөө ирсэнгүй… Аргагүй дээ, өвөөгийн бие жаахан чилээрхэж дээ гэж бодсон ч, зайлуул даа одоо ч нас нь өндөр гарсан, янз бүр болчихоогүй байгаа даа гэж ойр дотныхоосоо илүү санаа зовнилоо. Тэгтэл сэтгэл хачин болоод байхаар нь нөхөртөө энэ тухайгаа хэлтэл
-    Чамд ямар хамаатай юм бэ? Хүүхдүүд нь сэтгэл зовоогүй байхад, чи төвөг дөө гэж билээ. Сэтгэлд сэрхийтэл эвгүй байсан ч би хоолойгоо засаад
-    Хүүе... хүүхдүүд байдаг юм уу? гээд асуутал:
-    Байлгүй яахав, бүр долоо, найман хүүхэдтэй, бүгд машинтай, харин настай аав нь дандаа явган алхдаг, бас сүү зарж мөнгө олдог гэж билээ…
Түүнийг сонссоноос хойш сэтгэл тавгүйтэж, амьдрахын учир шалтгаан гэж чухам юу юм бол, үр хүүхэд, аав, ээжийнхээ төлөө төрөөгүй юм бол яах гэж хүн болсон юм бол гэж бодоод хариу олоогүй юмдаг.
Сүүний өвөө маань маргааш нь ирсэнгүй…, бас нөгөөдөр ч ирсэнгүй… Дахиад хэзээ ч ирсэнгүй. Би сэтгэл дотроо маш их өрөвдөж, буцчихаж дээ гэж бодлоо. Чаддагаараа гандан явж, маанийн ерөөл аваад сэтгэлээ уужруулах гэтэл бас л болсонгүй. Ядахдаа арав гаруй жил мэнд усаа мэдэлцэж байсан хэрнээ нэрийг нь мэдээгүйдээ тэр өдөр л харамссан юм. Тэгээд гандангийн тооцооны хуудсан дээр “Сүүний өвөө”-д гэж бичүүлээд гарлаа. Өвөөг өнгөрснөөс хойш манай гудамж нэг эзгүй болчихсон юм шиг ханхайгаад, монгол өвгөдийн тоос тэнгэрийн хаяанд л бүдэгхэн манарч байх шиг санагдана. Өвөөгийн суудаг суудал дээр нь өөр нэг эмээ ирдэг болсон ч хүрэн дээлтэй, ханхар хөх өвөөгөө бид үгүйлсээр…
Сүүгээ аваарай... гэх тэр сүрлэг их дуу үгүй болж, манай гудамж чив чимээгүй, сүртэй аргагүй харагддаг түүний улаан хүрэн дээл нь гандуу ч дотно байдаг тэр дүр төрх үгүй болж, тэр хавийнхан нэгээхэн хэсэгтээ л өвөөгөө үгүйлж билээ. Хожим сонсох нь ээ, өдөр шөнөгүй л гүйсээр, бор хоногтоо л оромжиндоо ордог, нэг ч төгрөгийн гарзгүй амьдардаг тэр өвөө маань хичнээн жил хураасан мөнгөөрөө хамгийн бага хүүдээ машин авч өгөөд өнгөрсөн гэдэг яриа үлдсэн байдаг.
Түүнээс хойш тун удалгүй нөхөр бид хоёр гудамж уруудаад явж байтал тэр хавьд ойрд үзэгдэж, харагдаагүй гоё машин манайхаас холгүйхэн нэгэн хашаанаас гарч байхыг хараад:
-     Энд чиний сүүний өвөө суудаг байсан. Тэтгэвэрийн мөнгөөрөө сүү авч зарсаар байгаад, маш их мөнгө хураасан. Тэр мөнгөөрөө хүүдээ энэ машиныг авч өгсөн. Тэдний машингүй байсан ганц хүү нь юм гэнэ лээ гэж нөхөр ярина.
Тэр хашааг онгорхойгоор нь далимдуулан шагайтал дүнхийсэн хэдэн том байшин, граж, хашааны буланд жорлон руу тулгаж барьсан, нар сар туссан нэгэн жижигхэн муу ноорхой оромж харагдлаа. Тэнд л суудаг байж, энд л амьдардаг байж дээ, хөөрхий минь гэж бодоод би санаа алдчихав. 
Би үнэндээ үхтэлээ гайхав… Оюутан охидууд дөхүүлж өгдөг, тарахаар нь гэрт хүргэдэг ах, бүсгүйчүүд суулгаад явдаг гэж яригддаг баян ах нарын хашаа, тэдний гэр байлаа. Тарган, цатгалан, гоё машинтай ах нар, бас чамгүй л чамирхдаг, дэгжин эгч нарыг танихгүй ч бүгд л миний мэддэг хүмүүс байв. Миний ухаан хүрсэнгүй, өвөөгөө дэмий л өрөвдөөд машинаа асаагаад цааш хөдлөлөө.
Манайхаас холгүй л амьдардаг байсныг би мэдэлгүй өнөөдрийг хүрчээ. Хөдөө аав, ээж, эмээ өвөө, нутгийн буурлуудынхаа дунд өсөж өндийсөн надад, дээлээ өмсөөд явдаг сүүний өвөө сэтгэлд минь арай л ойр дөхөм байж дээ. Хэний аав гэдгийг нь мэдээгүй явснаа хотын гудамж, хашаа гээд хил зааг өөрсдөө зохиогоод гаргачихдаг ахуйд тохоогоод өөрийгөө буруутгасангүй. Хүрэн дээлтэй,  ханагар, ханхайсан хөх хөх өвгөд, шандас шөрмөстэй, хүн чанартай, сайхан сэтгэлтэй монгол өвгөдийн минь сүүлч юм шиг санагдана. Дахиад тийм дээлтэй, тийм ухаантай, тийм чадалтай хүн харахгүй л юм шиг сэтгэл хоосорч билээ.                                                          
 2008. 03. 23.

АЛТАНГАДАС ЧИГИЙГ ЗААНА...


                                                                                                                                        Хайрт хүү Д. Алтангадаст


Аав чинь Алтангадас гэж
Аугаа их нэрийг чамд хайрлалаа…
Газарт аав, ээждээ
Тэнгэрт ганцхан болохоор л тэр

Хаана ч шарваж байгаагүй
Хэзээ ч урваж байгаагүй
Ямагт байраа солихгүй
Яарч бас даарч болохгүй

Төөрч будилсан нэгэнд чиг зааж
Төвийг сахиж гэрэлтэй бай
Чанх орой дээр
Чин бат мандаж
Чигийг заагч од байг гэж
Билэгшээсэн юмаа
2009. 03. 15.
Улаанбаатар хот
Хүрэн байшин

МИНИЙ ЗАЛУУ НАС


Хамгийн гоё дарсны амтанд шунаа л биз
Халамцуухан хэлсэн ганц хоёр үгэнд туниа л биз
Миний залуу нас
Хайртай гэргийнхээ энхрийлэлд жаахан давраа л биз
Хонгор амрагийнхаа хөхний товчинд хааяахан саатаа л биз Миний залуу нас
Аргадаж л болохгүй
Адуунд нь онголчихсон хүлэг шиг
Ончлоод тавьчих
Омголон байг, миний залуу нас
Аргамжиж л болохгүй
Адуунаас нь барилгүй хээрийн салхи унуулж
Онголж тахь
Омогшиж л байг, миний залуу нас
Арганд ч орохгүй хайрандаа
Алдуурвал ч алдуураг ээ, яадаг юм
Амьдрал нулимсгүй өнгөрчихвөл
Амтгүйхэн байна, залуу нас минь
Шүлэг шиг ховорхон төрж
Шүдэнз шиг олон асаж
Мэдэхийн тулд үхэж ч болох
Миний залуу нас бардамхан л байг
Уянгын шүлэг шиг оргилуун залуу нас минь
Унтарч л болохгүй, улам л илүү дүрэлз
Ухаарлын дуу шиг гуниггүй залуу нас минь
Ухарч л болохгүй, урагшаа л бадарч бай
Хүн өөрөө хүсэж л байгаа цагт
Хориглож л болохгүй шүү, залуу нас минь
Дотроосоо би зангирч, гаднаасаа би асаж
Монголоороо би омогшиж, Монголдоо би домогшиж
Мөнх л үлдье, залуу нас минь
Мөнхөд л бадраая, залуу насаа
2009. 09. 15. Улаанбаатар хот
Чингэлтэй дүүрэг Хүрэн байшин

ЭЭЖИЙГЭЭ ӨРӨВДӨНӨ...



Намрын зэвэргэн өдөр ойртох тусам
Навчис модноосоо гөвөгдөн хорвоогоор дүүрэн хөглөрөхөд
Нуугисан галынхаа урд таныгаа бөөцийн
Навчин тамхиа ороогоод сууж байгаа болов уу гэхээс сэтгэл минь өмрөнө
Өглөө эртийн босож саалиндаа дарайсан тэрлэгээ эгэлдэргэлэн
Он цагийн улбаанд өөртэйгээ адилхан гундсан улаан алчуураа
Хулгавчлаад бөртийн гарч яваа нь нүдэнд торолзоно
Жихүүргэн өвлийн дүнд цас хаялан, жавар хайрахуйд
Ажилд нухлагдсан мойног гараа галдаа ээгээд сууж байгаа болов уу гэхээс сэтгэл зовно
Амирлангуй алаг нүд нь цагтаа гялалздаг л байсансан
Амьдралд өөр шиг нухлагдан нулимс урсдаг болоо юу даа
Тэр тусам нь би ээжийгээн өрөвдөнө
Тэвэр дүүрэн түлээг нь хамжаад оруулахсан гэж бодно
Тэвдүү цухалдсан ууранд нь загнуулаад авахсан гэж санана
Тэнүүн сайхан сэтгэлийг нь харин сэвтээчихвий л гэж эмээнэ
Хаврын зэвэргэн өдөр бас л сэтгэл гэгэлзэнэ
Хашаан дотроо хэдэн хурга, ишигтэйгээ хөөцөлдөн
Халтар насанд минь буруу гуталтай явуулаагүй шиг
Халихгүй, сөгдөхгүй юм шиг мөлхөө л байгаа даа, ээж минь
Зун боллоо, одоо л нэг нуруу нь тэнийж байгаа даа гэтэл
Зулай төөнөх хурц нар, асгартал нэвшрэх хур бороо хоёрт
Өнөө хэдийнхээ аманд үмххэн ч болов жаахан юм хийе дээ гэсээр
Өнөөх хэдэн гунжаа шувтраад л, халуун галд аахилаа байгаа даа
Холдох тусам би ээжийгээн өрөвдөнө
Хөөрхөн мойног гарт нь цохиулаад авмаар санагдана
Хормой аргал дөхүүлээд өгөхсөн гэж санана
Хором тутамд хамтдаа баймаар бодогдоно
Хөөрхий муу ээжийн минь:
Сайрхаж байсан санчиганд нь
Саарал шувуу үдэлчихээд
Саахалтын дайтай ч нисэхгүй нь
Санааг минь зовоох юм даа

1998 оны 9-р сарын 1

МИНИЙ ХАЙР...

 

Өглөө босоход баруун нүдний дээд зовхи хэдэнтээ татав. Баярлах нь дээ гэж бодоод сэтгэл сэргэмэр аядахад, “Заа... одоо ч юунд баярлахав дээ гэсэн гуниглангуй бодол зурвасхийв. “Нээрээ..., би юунд баярлах юм бол! Би яг одоо юунд баярлах юм бол...! Яавал би баярлах юм бол...! гэж өөрөөсөө хэдэнтээ асуулаа. Гэвч надад баярлах зүйл байсангүй. Бараг л байхгүй... Хэнтэй уулзаж, ярьж хөөрөх, хэнээс ч ямар бэлэг авах, юу ч авах юм бэ дээ...! Баяр ёслол, ажил төрөл, уран бүтээл, гавъяа шагнал бүгд миний баярлах шалтаг биш. Эдгээр зөвхөн миний амьдралын хэрэгцээ, хүнийхээ хувьд нэгэн хэвийн үргэлжилсэн амьдрал, үйл ажиллагааны урсгал ч байж магадгүй юм.

Харин бурхан болсон аав, ээж хоёртой минь уулзуулна гэвэл миний хувьд бүр өөр хэрэг л дээ. Надад хамгийн дээдийн дээд баяр болох нь мэдээж байлаа. Гэвч даанч тийм юм болохгүй л дээ. Ер нь боломжгүй л зүйл тэр байх л даа. Өглөө яг л урьдын адил нэг хэвийн амьдрал үргэлжилдэгээрээ үргэлжилж, би хувцсаа өмсөөд ажилдаа явлаа. Хотын гудамжаар машинуудтай түгжирч, тагжирч байж арай л гэж ажилдаа хүрээд, тэрийг энийг гэсээр байтал үдийн цайны цаг болчихжээ. Утас дуугарч байна. Миний хайртын нэр, зурагтайгаа, утасны дуудлага дээр анивчиж харагдлаа...

-          Байна уу?

-          Байна...

-          За яасан бэ? Ямар хэрэг гарав? гэж би асуулаа. Над руу залгаж ярих хүмүүсийн

дийлэнх нь заавал чухал хэрэг гарахаар утасддаг болохоор биЗа яасан, юу болсон, ямар хэрэг гарав...” гээд л шуудхан асуучихдаг зантай. 

-          Миний хайраа гараад ир. Хайр нь танай ажлын үүдэнд ирсэн байна. Би амандаа

Миний хайр..., миний хайр..., миний хайр...” гэж хэдэнтээ аяархан хэллээ. “Сайхан санагдаж байна шүү. Яахав дээ, ийм дулаан үг сонсоогүй удсан ч байж магад гэж дотроо бодож амжив.

-          Яасан, юу болов... гэж эргэлзэнгүй асуух зууртаа, “Гадуур явах ажил байгаа аж

дээ гэж өөртөө хэлсэн ч, “овоо доо, өнөөдөр надад цаг, зав, бас сэтгэл гаргаж байх чинь гэж санаад баярламаар аятай болоод ирэв.

-          За..., одоохон... гэж хэлэхдээ хувцсаа шүүрээд гарлаа. 

Бид хоёр явсаар өндөр зэрэглэлтэй гэх ресторанд орлоо. Хүн багатай, амьд хөгжим тоглодог бололттой тайзтай, аятайхан газар байв. Хэзээ ч билээ, найз нөхөд, хамт олонтойгоо орж ирсэн л юм байна даа гэж бодоод эргэн тойрныг хэрэгтэй юм шиг сайн тойруулж харлаа. Хөгжим намуухан эгшиглэнэ. Бид хоёр урд урдаасаа хараад ширээнд суулаа. Миний хайр над руу дулаанхан харж байснаа

-          Хоолоо захиалах уу? гэхэд, би үгээ зөөн

-          За... Ямар хоол идвэл зүгээр вэ? гээд сунжруулан хэлэхэд:

-          Миний хайр сонгоод захиалчих!

-          За тэгье... гээд би өөрийн хүсэл биш, хайрынхаа юунд дуртай билээ... гэж үглээд

хоолны цэс сонирхон эргүүллээ. Тэгж байгаад нэг хоол захиалсан юмдаг. Ямартаа ч өөрсдөө шарж, хайрч иддэг нь сонирхолтой санагдаж, би цай, хоолоо аягалж, нэг нэгнийхээ аманд шарсан махнаас хийжСолонгос кинонд ингэдэг юм билээ гэж инээлдсээр, хөгжилтэйхөн хооллож суухад, ширээний дээгүүр доогуур гар, хөл, өвдөг, тохой шүргэлцэхэд хэн хэнд нь тийм хачин санагдсангүй. Хоолны даруулга болгож жаахан дарс ууж, элдэв зүйлийн тухай ярилцаж байтал, шинэ уран бүтээлч бололтой танихгүй залуу гарч ирээд, бүгдэд нь мэхийн ёсолж, сайхан хооллохыг ерөөгөөд, өөрийнхөө шинэ уран бүтээлээс сонирхуулж байна. Төгөлдөр хуурын товчлууруудаар хуруунууд нь чөлөөтэй дэгдэхдээ, сэтгэлээр дүүрэн аялгуу цацаж, тэр аялгуундаа өөрөө бас уусаж, ертөнцөөс алс хол тасарч буй тэр залууг хараад ямар эрхэмсэг, ямар тэнгэрлэг юм бэ? гэж бодсноо өөрийн эрхгүй сүүрс алдчихав.

Тэр залуу, тэр залуу гэснээс нэрийг нь сонсоогүй ч юмуу, нэр нь эсвэл шаардлагагүй байсан уу, ямар ч байсан нэрийг нь мэдээгүй юм.  Мэдэхийг ч хүссэнгүй гэх үү дээ. “...Хайрын бороо, хайрын бороо, хайрын бороо...” гэж дуулахад, Н. Батжаргалын шүлэг, С. Насанбуян багшийн хөгжимХайрын бороо дуу байлаа. Тиймээ, энэ дууг аялгуу хийгдсэн тэр өдөр, Даймай бид хоёрыг дуудаж билээ. Найрагч маань өрөө дуулаад, Насаа багш төгөлдөр хуур тоглоод, бид дөрөв уран бүтээлийн ширээний ард хундага тулгаж л байснаа саналаа. “Хайрын бороо дууг бичих намтар, түүхийг нь хүртэл сонссон. Эргээд сонсоход сайхан дуу болжээ.

Нуулаа ч, сэмхэн нуугдлаа ч

Нулимс шиг энхрий хайр байдаг аа

Намуун бороонд мишээж ургасан

Наран дагина шиг бүсгүй байдаг... Энэ дуучин залуу хүн гэхэд мөн ч сайхан амьдруулж дээ..., тиймээ... гээд бид хоёр ярилцах зуур миний хайр гараас минь барьлаа. Дулаахан алгаараа гарыг минь атгахад сэтгэлийг минь барилаад, илэх шиг болоход дулаацах шиг мэдрэмж төрж байна. Гараас хөтлөсөөр бүжгийн талбай руу хоёулхнаа гарлаа. Их зөөлөн мөртлөө маш чанга тэвэрч, нэгэн хэмд найган ганхаж, бүжиглэж байснаа хацар, эрүү, духаараа шүргэлцээд, нэг л мэдэхэд бид хоёр өөрийн мэдэлгүй үнсэлцээд зогсож байв. Ямар сайхан юм бэ? Үгээр ч хэлж боломгүй мэдрэмж төрөөд... Би тэр чигтээ хөөрч ч байгаа юм шиг, хацар халуун оргиж, бие халуун дүүгээд, нэг л сайхан болчихлоо. Ямар сайхан юм...  

Ичлээ ч, гэнэхэн ичээлээ ч

Инээд шиг илхэн хайр байдаг аа

Уянгын бороонд дэлгэрч ургасан

Удвал цэцэг шиг бүсгүй байдаг..., ...Ямар сонин юм бэ? Гучаад шахуу жил амьдрахдаа, дөрвөн хүүхдийн аав, ээж бололцчихоод үнсэлцэж үзээгүй л баймааргүй юм. Одоо бүр хоёулаа тав дахь хүүхдийнхээ тухай ярилцаж, хүү, охин, чамайг дуурайсан, үгүй намайг дуурайсан... гээд булаалдаж байгаасан. Үнсэлт, үнсэлт, үнсэлт... гэж тийм сайхан юм байдаг. Зүрх минь маш хурдтай цохилж, дахиад цаашаа хичнээн жил ч боллоо ч ганцхан чинийхээ төлөө амьдрах л юм байна гэж хэлнэ. Миний нүд, чих, хамар, хүзүүгээр зөөлөн амьсгал хөвнө. Биеийн үсний ширхэг бүрийг тоолж, түүний амьсгал аяар аяархан цохиж хөндөхөд, сэтгэл хөндүүрлэж байна. Тэр гэхийн аргагүй тансаг мэдрэмж, тийм гэхийн аргагүй нандин, эрхэмсэг мэдрэмж... Би нүдээ нээхийг ч хүссэнгүй, удаан..., удаан..., дахиад жаахан удаан..., энэ дуу, тэр хөгжим битгий дуусаасай... гэж бодно.

Дууллаа ч, аргадан дууллаа ч

Дурсамж шиг цэнхэр хайр байдаг аа

Аясхан бороонд гэрэлтэж ургасан

Аялгуу нүдэн бүсгүй байдаг...

Миний зүрхэн дээгүүр төгөлдөр хуурын товчлуурууд хөнгөнхөн хөнгөнхөн дэгдээд, бүр гүйгээд одохдоо сэтгэлийн минь тэр нандин утсыг ав аяархан, нам намуухан, сэм сэмхэн цохиж хөндөөд алга болох шиг... Ямар зөөлөн харц, ямар энхрий харц, ямар нандин харц вэ? Надад хайртай, маш их хайртай, бүр илүү их хайртай сэтгэлийг, би тэрхүү харцнаас олж харлаа. Миний алаг нүдэн, Миний алаг нүдэн хайраа, Миний хайраа... гэж чимээгүйхэн шивэгнэлээ. Би хаана ч, хэзээ ч олж мэдрээгүй тэр л сайхныг хүртэж байх шиг болов. Бурхан минь баярлалаа. Чамдаа ч баярлалаа. Битгий дуусаасай, битгий л дуусайсай даа. Бурхан минь... гэж бодож байтал гэнэтхэн хүмүүсийн нижигнэсэн алга ташилт, “Браво браво, гашуун байна, найсе...” гэж энд тэндгүй орилж байлаа. Бид хоёр тэнд буй хүмүүсийг огт анзаарсангүй, гар гараасаа хүчтэй атгаад, дулаахан, халуухан гараа тавилгүйгээр, тавихыг ч хүсэхгүй, зөвхөн сэтгэлдээ шингээж үлдээх гэсэн шиг хөтлөлцсөөр явахдаа хөвсөөр, хөөрсөөр, хөвж л байгаа юм шиг нандин мэдрэмжээ хадгалсаар ширээндээ суулаа. Хэн хэн нь ч дуугарахыг хүссэнгүй, дуугарчихвал үргээд л явчих юм шиг санагдаад болдоггүй.

Гэтэл зөөгч нахилзаад л, инээсээр лТаны дессерт ирлээ...” гэхээр нь эргээд харталМой любимой гэж аяган доторх зайрмаг дээр час улаан өнгөөр биччихээд миний урд тавилаа. Удалгүй бас ув улаан, маш гоё цаасанд боогоод, дээр нь бас улаан туузаар зүрх сүлжсэн жижигхэн хайрцаг надад өгч байна. Гаднаас нь харахад үзэг юм шиг санагдаад, би ч гоё үзэгтэй болох нь ээ хэмээн бодоод, бэлгээ хурдан, хурдан гэгч нь задлаад үзтэлSnickersнандигнаад боочихсон байж билээ. Миний дуртай шоколад, надад байнга л авч өгдөг байсныг гэнэт саналаа. Би маш их баярлаж байнаа, эгэлхэн ч мартахын аргагүй сайхан дурсамж, амтархаад ч идэж барахгүйтай адил нандин дурдатгал яг тэнд л урлагдаж үлдлээ. Миний нүдний зовхи татаад байсан учир нь ийм сайхан мэдрэмжийг л надад өгөх гээд байжээ. Баярлалаа. Хорвоогийн өдрүүд дуусахгүй үргэлжилдэг ч, ховорхон өдөр хүнд цөөхөн л үлддэг юм байна. Ажил, гэр, ажил гэр, ажил гэр..., амьдрал, амьдрал, амьдрал..., үр хүүхэд, тэр минь, энэ минь гэж чин үнэнээсээ юм шиг хэрнээ шал худлаа гүйсээр байгаад нар мандахыг, бас жаргахыг хүртэл цөөхөн харж, уйлах нь хүртэл худлаа олширсон нийгэмд хайрлах, хайрлуулах, сэтгэл гэдэг үгийг шал өөр утгаар хэрэглэсээр жинхэнэ оюун ухаан, сэтгэлээсээ холдоод, энэ бодит орших материаллаг зүйлд хэтэрхий шунаж, эд хөрөнгө бүтээх гэж нэг нэгнээ гомдоож, зовоож, хуурамч бүхнийг гүйцээхээр махарч, зүтгэж байснаа мэдэрч билээ. Бас бие биенээминийх, минийх л гэж өмчирхөж, өөр бусад руу харахад нь хүртэл цагдаж, хорьж, тэрби- гээсээ салж чадахгүй дээ өнөөдөр хүртэл зовж буйгаа ч мэдэхгүй, “алдчихгүй юмсан гэсэн амин хувийн бодол тээсээр насныхаа талыг өнгөрөөхдөө, өрөөл бусдад муу санаж, орчлонгийн муу, муухай бүхэнтэй л өөрөө өөрсдийгөө хольж хутгаж байгаагаа ойлгоод л тэр уулзалт дууссан юм. Бидэнд үлдсэн амьдралд бүтээх сэтгэлийг өнөөдрийн гэнэтхэн болзоо түлхүү өгч, өөдрөг алхах эрч хүчийг бэлэглэж, амжилт нээхэд бүр ч илүү дөхөм болсон юмдаг.

Орой гэртээ тэр өдрийнхөө халуун дулаан уур амьсгалаараа хүүхдүүддээ хоол хийж өгөхөөр бэлдэж эхлэв. Хөгжим асааж, сонгодог ая тавилаа. Би их л хөнгөн дэврүүн амьтан, мэдэхгүй байж худлаа хэрнээ дагаж аялаад л... Хань минь юу ч болоогүй юм шиг царайлж, урьдынх шигээ буйдан дээрээ шигдчихээд, телевизийн сувгууд эргүүлэн чимээгүйхэн сууна. Гэхдээ нэг л өөр байх шиг. Би бодлоо. Арай надад ганцхан хувь тохиох алтан дурсамж байсан юм биш байгаа хэмээн гуниглангуй болсон ч, ганцхан удаа тэрхүү сайхан мэдрэмжийг өгч чадсанд баярлаад, чимээгүй гэр орноо цэвэрлэх ажилдаа ханцуй шамлан орлоо. Харин хүүхдүүд минь өрөө, өрөөгөө дамжин шуугилдана. Бид хоёр хүүхдүүдээЧимээгүй бай, дуугүй суу, зүгээр бай, өрөөндөө ор, хичээлээ давт гээд хэтэрхий их барьдаг байснаа гэнэт мэдэрлээ. Миний хүүхдүүд өөрөө өөрсдийнхөөрөө, өөрөө өөрийнхөө ертөнцийг бүтээж буй бололтой, хөгжилтэй, сэргэлэн, жаргалтай байгааг би анх удаа л олж харав. Хүүхэд л юм чинь үймүүлж, шуугихгүй гээд ч яахав дээ. Үнэндээ бодоод байх нь үймүүлж, шуугихгүй л бол хүүхэд байх утгаа алдах юм шиг санагдлаа. Хүүхэд байгаа дээрээ тоглож наадаж, үймж шуугиж, буруу зөрүү аашилж л байг дээ.

Хүнд алдаа тоотой заяадаг гэсэн. Аав, ээжийнхээ гар дээр алдаагаа гүйцээж, амьдралынхаа туршид оноогоо цуглуулж яваг дээ.                                                     2010. 11. 04.

 

БУРХНЫ ШУВУУ

Хөгжим: Б. Бямбабаяр (МУСГЗ) Морин хуур наадмын 3 удаагийн тэргүүн байрын шагналт

Дуучин: Р. Дэлгэрмаа (МУСТА)

                                                 Нутагтаа очиход минь тосоод гүйхгүй

                                                Нулимстай хацрыг минь арчаад үнсэхгүй

                                                Намуухан хуучилж намайг аргадахгүй

                                                Нартаас үргэсэн бурхны шувуу байж...

Бурхны шувуу

Буйдхан талын энүүхэнд минь

Буцаад хэзээ ч буухгүй

Буйраа орхиод нүүсэн

Бурхны цэнхэр шувуу байж дээ

              Дх:    Уйлаад үлдэхийн цагт

                       Ухаарлаа гээд ч яах вэ

                       Уулзаж амжаагүй заяагаа

                       Уучлаад ч яах билээ, ээж минь дээ

Дэндүү борхон тавиланд минь

Дэргэд хэзээ ч буухгүй

Дээлээ орхиод ниссэн

Дэлийн цагаан шувуу байж дээ

                Дх:

Даанч эгэлхэн амьдралд минь

Дахиад хэзээ ч ирэхгүй

Даахины үнэрт саатаагүй

Далийн цагаан шувуу байж дээ

2003. 03. 29

ХАЙРЛАМААР ХӨӨРХӨН ХҮҮХЭД ХЭВЭЭРЭЭ...

 

 

Тоодгорхон бариувч нь өдрөөс өдөрт багадсаар

Тохой нь цухуйгаад жижигдчихэж дээ, хүүд минь

Хөөрхөн дүүг нь саатуулахаар унинд уяагдсан

Хөдсөн бойтогныхоо хонхноос бишүүрхдэг болж дээ, хүү минь

 

Цовоо цолгиун дуу нь өтгөрөн өтгөрсөөр

Цонхны янз түшээд уйтгарладаг болжээ, миний хүү

Хорьдын саранд учрал тааруулж байгаад

Хонгор амрагийн болзоонд зогсдог болжээ, миний хүү

 

Томоо сууж, аавын буйр заалаа ч

Тоолж сураагүй тавхан настай нялхаараа шүү, ээжийдээ

Хонх жингэнүүлэн, гэрээ тойрч гүйдэг

Хайрламаар жаахан хүүхэд хэвээрээ шүү, ээжийдээ

 

Сэмхэн догдолсоор гэрийн эзэн боллоо ч

Сэтгэлд минь үргэлж саваагүй гэнэн хүүхдээрээ шүү, хүү минь

Сэвлэг даахинаас нь сүүний үнэр үргээгүй

Сэргэлэн цовоо бяцхан жаал хэвээрээ шүү, хүү минь 

 

Тоост хорвоод алдаж гишгэхийн учиргүй ч

Тулаад суух аав нь дэргэд чинь байгаа шүү, миний хүү

Өнгөт орчлонгийн даваанд бүдрэхийн учиргүй ч

Өргөөд босгох ээж нь хажууд чинь бий шүү, миний хүү

2011. 06. 01.

 

БИТГИЙ Л ЯАРААРАЙ, ЭЭЖЭЭ...

 

Хамгийн хархан гэзгэнд хяруу унах юм

Хайрлахдаа чангахан л дуулах юм даа

Намар намрын сэрүүнд заавал золгоно доо

Нутгаасаа битгий нүүгээрэй, ээж минь

 

Дх:      Хорвоог аргадаад, жаргамаар сайхан ээж минь

            Холдоод битгий яваарай, санана шүү

 

Зөөлөн цагаан сэтгэл сэвлэг илбэх юм

Зүүдлэхдээ дандаа л дуудах юм даа

Буурал таныхаа тэвэрт заавал очно доо

Битгий, битгий л яараарай, ээж минь

 

            Дх:

 

Сайхан алаг нүдэнд нулимс торох юм  

Санахдаа зөндөө л уйлах юмдаа

Намар орой буцахдаа үнсүүлээд мордоно доо

Нулимстай битгий үлдээрэй, ээж минь

 

            Дх:

 

2010. 03. 08

 

УЙЛАХГҮЙ БАЙЯ ГЭТЭЛ...

Уйлахгүй байя гэсэн чинь

Уйланхай хаврын нойтон цас

Сормуусанд ирж хайлчихаад

Уруу татаад болдоггүй ээ

Урдаас тосож гүйхдээ

Урд дахь ээрүүлэндээ бүдэрч уначих гээд

Уулын хөтлийг сэтэртэл харуулдахдаа

Учиг сүвлэсэн зүүндээ хуруугаа хатгачих гээд

Ухаант ээжий минь нүдэнд харагдаад

Уран дүр нь тодроод байсан юмаа

 

Уйлахгүй байя гэсэн чинь

Уймраа хаврын буурал салхи

Санчиг сэрвэгнүүлэн оролдоод

Уруу татаад болдоггүй ээ

Уургаа бариад мордохдоо

Урагшаа дийлдэж уначих гээд

Унтаа зүүдэндээ хүүгээ үзчихээд

Урамшин хөөрч дэвхэцчих гээд

Тохьтой аав минь нүднээ үзэгдэж

Торгон дүр нь сэтгэлд зурагдаад байсан юмаа

 

Уйлахгүй байя гэтэл

Уйтайхан хаврын гэгэлгэн өдрүүд

Уйлахаас ч эрхгүй дурсамж нэхээд

Уруу татаад байсан юм аа

Томоогүй насанд минь даанч сайхан

Томоотой хоёрыгоо санаад байсан юм

Дэврүүн насанд минь дэндүү сайхан

Дээлтэй хоёр буурлаа бодоод байсан юм

2002 он

ХОЖУУХАН НИЙТГЭСЭН УХААРАЛ

             Би арван нэгэн жилийн сургуулиа төгслөө. Аймгийн төвд очиж конкурс өгөхөөр явах болоход хөөрхий муу ээжий минь намайг дагаад явж билээ. Конкурс гэдэг нь угтаа социализмын гэгдэх өнгөрсөн нийгмийн үед хэрэглэгдэж байсан төгсөх сурагчдын УЛСЫН ШАЛГАЛТ-ын нэр, одоогоор бол ЕЭШ гэж товчлох бөгөөд ЕРӨНХИЙ ЭРДМИЙН ШАЛГАЛТ юм шүү дээ. Боловсролын яамнаас энэхүү нэрийг халж, солихоор сайдын тушаал хүртэл гаргаж, хэрэгжүүлэх гэдэг боловч, угтаа хүмүүс конкурс л гэж ярьсаар байна. Ээж минь ххөрхийдөө, өөртөө хэрэндээ л их гоёчихсон бололтой хуучны ногоон үйтэн хуаран дээл өмсөж, үнэтэй саатай алчуур мөрлөж, буурал суусан үсээ сүлжээд, эргүүлэн хумиж, сувдан шигтгээтэй дугариг самаар дээш нь шуужээ. Хөдөө гадаа мал хуй, үнээ, хонь саасаар, халуун наранд борлосон царайгаа нуух гэвч угаагаад ч өнгө орохгүй юмыг яах ч билээ. Хэний төлөө, юуны тулд ээж минь халуунд халж, хүйтэнд хөрч, царай алдах болсныг ойлгох ухаан ч үгүй, ойлгохыг ч хүсээгүй омголон насаа бас юунд ч буруутгах билээ. Нутагтаа манайх мал идээгээрээ муугүй л айлуудын тоонд ордог. Малчин хүн дээлнээсээ өөр юу өмсөх ч байсан гэж...!!! Гурван өдөр аймгийн арван хэдэн сумын арван нэгдүгээр анги төгсөгчид, бас төвийн дөрвөн арван жилийн хүүхдүүд, тэдгээрийн аав, ээж, ах, дүү, найз нөхөд гээд дүүрэн хүмүүс холхилдоно. Хүн болгон хүүхдээ улсын сургууль бараадуулчих санаатай. Бүр боломжгүй нь хувийн гайгүй сургуульд оруулчихъя, хоосноос дээр гээд л залбирч, сүү өргөөд л, зарим нэг нь лам залж, ном хуруулж, өөрсдийнхөө зүгээс хийж болох л зүйлүүдэд санаа тавина. Хэдхэн аав, ээжүүд дарга, захирлын өрөөний үүдийг татаж, ар өврийн хаалга гэгчийг хэрэгжүүлэхээр чангааж, түлхэж гүйлдэнэ. Хөөрхий ээж минь миний мэдлэг, аз, хувь тавиланд итгээд, бусадтай адил ар, өврийн хаалгаар шагайж, лам хар, иймээ тиймээ юм гэж гүйгээгүй юм. Харин хөдөөнөөс авчирсан сүү, цагаан идээнийхээ дээжийг тэнгэр бурхан, уул ус, нар сарандаа өргөчихөөд л, залбирч харагдсан. Харин би тэр өдрүүдэд анх удаа ээжийгээ бусад хүмүүстэй харьцуулан сонжиж билээ. Тэгээд хэзээ ч эргээд анихааргүй, муу, муухай үг ээжийдээ хэлсэн байдаг. - Ээж минь ээ..., Та жаахан цаахнаа зогсож бай л даа..., Хүн дагаж гүйгээд байх юм гээд уцаарлангуй хэлчихэв. Би ээжийгээсээ ичиж байгаа янз нь тэр юм билээ. Гэтэл ээж минь хүү рүүгээ нэг том харснаа, надад л өгөх гэж буусан айлаасаа арай гэж царайчлан байж, чанаж авчирсан халуун савтай цай, хоолоо бариад, хамаг хөлсөө бурзайлган, зайдуухан зогсож харагдлаа. Тэр үед сэтгэл дотроо бодож зогссон бодлоосоо хэдхэн сарын дараа би үхтлээ ичиж, эргээд харамсавч, хожимдчихсон байж билээ. Үхэх ч багадах тэр өдрүүдийг хараал идээсэй гэж уйлж суухдаа, оюутны амьдралын даваа өгсөх шалгалтанд давхар бүдэрч үзэв. Уйлна гэдэг нь угтаа унавч, босох сөхөө байгааг илтгэж буй бизээ... Би тэнд цугласан хүүхдүүдийн аав, ээжүүдийг бүгдийг нь тойруулан харж байгаад миний ээж яасан ч муухай юм, миний ээж шиг муухай хүн энэ олон хүмүүс дотор алга л байх юмдаа. Бусад хүүхдүүдийн аав, ээжүүд яасан ч гоё юм бэ? Зарим нь бүр ганган, дэгжин, хээнцэр байх юм. Тэр өмссөн гоё гоё хувцас, нүүр царайгаа будаж шунхдсан байдал, бас үнэртэн үнэртүүлээд сайхан юм. Гэтэл миний ээжийн байж байгааг хараач, харлаж халтайчихаад, гандсан нэг муу дээл өмсчихсөн, ядаж үсээ олигтойхон ч самначихгүй дээ хэмээн бодсон гэж боддоо. Би царайгаар цай сүлж, сайхнаар дээл хийгээд өмсчихгүй л байдаг ардынхаа үгийг тэр үед санаач үгүй, бүр нэлээд хожуухан ухсан байдаг юм. Ээж минь хүүгээ барааны газраас дагаж, урагш алхахаар ухасхийж, ухрахаар бас дагаад л ухарна. Намайг л бодож, миний санаанд л тааруулах гэж халуун наранд зовж аяглаж байгаа нь тэр, хөөрхий... Хүүгийнхээ аманд аягахан цай, жаахан хоол ч болсон хийчих юмсан гэж санаа зовонгуй зогсохдоо тортой цай, хоолоо байн байн засаж янзлах ба байсхийгээд л бариулыг нь ахиулж барина. Хүнд л байсан байхдаа, зайлуул... Тэгээд олон хүмүүсийн нүд хариулан байж над руу сэм сэм нүдээр, толгойгоороо дохиж харагдана. Угтаа надад хоол, цай өгчих л юмсан гэсэн санаа нь тэр юм. Зуны халуун наранд ам нь цангаж, өлсөж, ядарч байсан ч барьж яваа цайнаасаа аягаад ч уучихалгүй, намайг алдчихвий л гэж өдөржин дагасаар өнжиж билээ. Харин миний сэтгэл дотроо нууцхан хайрлаж, сэмхэн харж явдаг хөөрхөн, царайлаг, дэгжин Туяагийн ээж нь гялтаганасан эрээн чамин цүнх гялалзуулан, дотроос нь миний идэж байгаагүй амттан, хоол, ундаа гаргаж охиндоо өгч байлаа. Би аминдаа л Туяад атаархана. Гэтэл ээж минь хүний юм хулгайлчихсан юм шиг хулмагнаж байснаа, хүмүүсийн дундуур хурдан гүйж ирээд, тохойноос татаж байна. Эргээд харвал буцах явах замынхаа зардлаа надад өгөв. Ээжид минь зардал л байгаа гэдгийг би сайн мэдэж байлаа. - Миний хүү хурдхан гүйж яваад, сайхан халуун хоол авч идчихээд ир. Тэр ресторан ч билүү, түүнд ороорой, за юу...? гээд үглэсээр үлдэв. Би ээжийнхээ өгсөн мөнгийг тэр чигээр нь шүүрч аваад гүйлээ. Тэгээд ресторанд орж, сайхан амттай хоол ганцаархнаа, цадталаа идчихээд, цадсан тас шиг ийш тийшээ гайхуулангуй хараад, чигчлүүрээр шүднийхээ хооронд чигчилжсэн шиг олны дундуур пээдэлзэж алхав. Тэр үед хэн ч намайг үнэтэй хоол идсэн гэдгийг мэдэв гэж дээ. Хүн бас хийрхэх юмаа олж яддаг юм шиг байгаа. Харин ээж минь хаа холоос намайг дагуулан харж, ядруухан царайндаа баяр гийгүүлж, хүү минь хоол, унд идэж, уусан бол болоо гэсэн харцаар энхрийлэн харж, санаа нь амрахыг би зөнгөөрөө мэдэрч байлаа. Ээж минь хүмүүс хэсэгхэн бужигналдах үеэр хажууд хурдан гүйж ирээд л санаа зовонгүй надад хэдэн үг хэлээд л холдоно. - Миний хүү алга болчихов, шалгалтуудаасаа хоцорчихов. Авах юм байвал ээждээ хэлээрэй. Ээж нь хар хурдаараа гүйгээд аваад ирнэ гэж хэлэхдээ ундаа, жүүс, бас амттан өгнө. Ээжийнхээ өгсөн болгоныг дуртай авдаг мөртлөө би жаахан уурлангуйгаар - Та үүнээс хойш намайг битгий дагаж байгаарай гээд хэлчихлээ. Ээжийн минь царай нь хачин муухай болсноо, царай муутай төрсөндөө өөрийгөө л буруутгаж байгаа юм шиг дэмий л дүлгэнэж зогсоно. Тэгээд хүү рүүгээ өрөвдөлтөй харж байснаа - За тэгье, ээж нь дахиж хэзээ ч дагахгүй. Миний хүү л сургуулиа авдаг юм шүү. Тэгвэл ч ээж нь чамайг юундаа ч дагахав дээ гээд эргээд алхана. Гурван өдөр болоход би ээжийнхээ авч явсан бэлэн мөнгөөр туйлаад дууссан байв. Арай л гэж сургууль авчихаад гарч ирэхэд, яасан, юу болов гээд ойртож чадахгүй, холуур тойрч гүйгээд л, миний баярласан царай төрхийг хараад “За болж дээ, болж...” гэж санаа нь амарч байгаа бололтой, нүднээсээ урсах нулимсаа хүмүүсээс сэмхэн нуугаад арчиж харагдана. Ээжийн минь ганц хүсэл биелж, би ээжийгээ ганц удаа баярлуулж буй нь тэр байхдаа... Маргааш өглөө нутаг буцах болоход ээж бид хоёрт замын зардал үлдээгүй байв. Ээж охин дүүд минь өгнө гээд амь шигээ л хайрладаг байсан нөгөө эртний хийцтэй шүрэн самаа үснээсээ урамгүйхэн аваад ломбардны эгчид өглөө. Тэгээд гарахдаа эргэн эргэн хараад л нэг юм хэлээд байв. Би юу гээд байгааг нь амных нь хэлбэрээр уншиж байлаа. “Эгч нь удахгүй эргэж ирээд авна шүү, байлгаж байгаарай. Миний охиндоо өгөх ганц эд хөрөнгө...” л гээд байгаа бололтой, дахин дахин учирлаж захиад, гуйж байв. Ингээд би ээжийнхээ хэдэн үеэр хадгалагдаж, удам дамжигдаж ирсэн үнэтэй шүрэн самаар нутаг руугаа, аав руугаа, гэр рүүгээ буцаж билээ. Өнөөдөр би Улаанбаатар хотод оюутан болоод ирчихсэн, умгар жаахан ээжийгээ бодоод л, өөрийн эрхгүй л нулимс цийлэлзэж сууна. Би өөрийгөө хичнээн ч зэмлээд зэмлээд ч бардаггүй. Хүний орчлонд атигар жаахан ээжийгээс минь өөр сайхан санагдах, эгэл хэрнээ ихэмсэг нандин зүйл хаана ч байхгүйг мэдэрлээ. Ээжийдээ уурлаж, уцаарласан бүхэндээ даанч их харамсана. Гэвч хожидсноо улам илүү мэдрэн суухад хорвоо ямар давчууг ойлгохын хэрээр л ойлгож сууна. Хүү чинь одоо л хорвоогийн эрээн барааныг ялгадаг боллоо. Хүүгээ уучлаарай гээд сэтгэлдээ шивнэн уйлаад ч, сууж байгаа барзгар хад чулууг гараар нүдээд, хар байдгаараа орилж хашгирч уйлаад ч багадах ажээ. Жаахан байхад ээж минь өглөө эрт босоод гэр орон, тогоо шанагаа янзлан, хангир жингэр хийлгэн байх зуураа “Миний хүү” босоорой гэнэ. Тогоогоо юүлэн, өрмөө гараараа хумин авч, сүүгээ хувинд хийгээд хусмыг нь авч надад, ёроолын шатсан хусмыг халтар банхарт өгдөгсөн. Ээжийнхээ тогоотой өрөмөө юүлэхэд, дарайж сагссан зузаан өрөмний захаар өтгөн цөцгий урсаж, долоочихмоор л сайхан санагдахад, шүлс өөрийн эрхгүй асгарч, залгисаар л зогсдогсон. Тэгэхэд ээж жаахан хүүхэд өрөм иддэггүй юм. Царай нь харлаж, халтайгаад муухай болчихдог юм гэнэ. Иш зайлуул даа, муу хүүгээ царайлаг эр хүн байлгах гэж тэр байх даа. Улаанбаатар хотод ирэхэд хотын хүүхдүүд цонхийсон, цонхигор цагаан, хөдөөний хүүхдүүд хар, бор, эргэл боргилоороо яах аргагүй ялгарч байлаа. Би хотод ирээд тун удалгүй цайж, ганган залуу болсон ч өөрийн философи, ертөнцийг үзэх үзэлдээ үнэхээр ээжийн минь хэлдэг үнэн юм гэдгийг ойлгосон. Айраг, цагаан идээ, хөдөөгийн бор салхи, шар нарнаасаа холдоод ирэхээр хүн цайгаад эхэлдэг юм байна шүү гэж бодож суулаа. Хөөрхий муу ээжийгээ муухай гэж бодож явсан өдрүүдийг болдогсон бол тэр чигээр нь булшлаад дарчихмаар санагдана. Уг нь би ээжийгээ муухай гэж боддоггүй л байсан. Гараад явахаар нь маш их санадаг, уулзахгүй удчихвал уйлчихдаг ээжийн л хүү байсан юмсандаа. Тэр хараал идсэн шалгалтын өдрүүдэд би юугаараа гайхуулах гэж хөөрхий ээжийгээ хол зогс гэж хэлсэн юм бол...!!! Өнөөдөр ээж минь байхгүй, хорвоогоос буцчихсан, би цусаар ч уйлаад эргэж ирэхгүй. Ээж минь бүр байхгүй, муухай ч гэсэн байхгүй. Тэнэгхэн хүүдээ гомдоод л тэр чигээрээ явчихаж... Намайг сургуульд оруулах л гэж өлсчихвий, цангчихвий, ядарчихвий л гэж гүйж байсан уу гэхээс, миний хүү ч толгойтой, сургуулиа авчихнаа гэсэн сэтгэл өөдрөг үг хэлсэн тэр өдрүүд өнөөдөр миний урдуур урсаж байх юм. Намайг оноогоороо жагсаад сургууль сонгоод гараад ирэхэд нулимс нь байдгаараа урсчихсан “Болоо доо, хүү минь... болж, болж...” гээд л үглээд, өөрөө л сургууль авчихсан юм шиг дэгдээд л гүйгээд байсан. “Одоо ч хоёулаа аавдаа очих нүүртэй боллоо” гээд ямар их олзуурхаж байв даа. Ээжийг минь жаргаж ч амжаагүй байхад түрүүлээд авчихдаг учир юу байна, хорвоо минь...!!!

2008. 05. 18. Улаанбаатар хот

ГЭРГИЙЧҮҮД БАЙХ ДЭМИЙ

Уулгүй яахав, эрчүүд минь
Уу, уу..., ууцгаа...
Уулс хотолзтол сайхан инээлд, тэгээд дуул
Наргилгүй яахав, залуус минь
Наргиа, нарги..., наргицгаа
Намар цалгитал сайхан хуучил, тэгээд уйл
Гэргийчүүд дэргэд чинь байх дэмий
Гэнэтхэн онгироход ч эвгүй
Бусдын дунд дураараа байлгүй
Будилж л орхичихно, чи минь
Дуулж хуурдалгүй л яахав, харчуул минь
Дуул, дуул..., сайхан дуулцгаа...
Дууны гурван түрлэггүй бол эр хүнд тооцогддоггүй
Уйлж тайтгаралгүй л яахав, залуус минь
Уйл, уйл..., оволзтол нэг уйлчих
Уймруухан сэтгэлээ онгойлгочихвол зүгээр байдаг юм
Орчлон өөрөө ч хатуу шүү дээ
Бүсгүйчүүд хажууд чинь байх дэмий
Буруу яриа бидэнд эвгүй
Олны дунд тааваараа суулгүй
Онгирч ч чадахгүй, чи минь
Болзоонд зогссон үдэш бүрийг чинь мэддэг
Болзоо бүтэлгүйтснийг ч мэддэг
Гэргийчүүд байх бүр ч дэмий
2009. 03. 18.
Улаанбаатар хот Чингэлтэй дүүрэг
(Нийт: 132)