БУРХНЫ ШУВУУ

             Би арван нэгэн жилийн сургуулиа төгслөө. Аймгийн төвд очиж конкурс өгөхөөр явах болоход хөөрхий муу ээжий минь намайг дагаад явж билээ. Конкурс гэдэг нь угтаа социализмын гэгдэх өнгөрсөн нийгмийн үед хэрэглэгдэж байсан төгсөх сурагчдын УЛСЫН ШАЛГАЛТ-ын нэр, одоогоор бол ЕЭШ гэж товчлох бөгөөд ЕРӨНХИЙ ЭРДМИЙН ШАЛГАЛТ юм шүү дээ. Боловсролын яамнаас энэхүү нэрийг халж, солихоор сайдын тушаал хүртэл гаргаж, хэрэгжүүлэх гэдэг боловч, угтаа хүмүүс конкурс л гэж ярьсаар байна. Ээж минь ххөрхийдөө, өөртөө хэрэндээ л их гоёчихсон бололтой хуучны ногоон үйтэн хуаран дээл өмсөж, үнэтэй саатай алчуур мөрлөж, буурал суусан үсээ сүлжээд, эргүүлэн хумиж, сувдан шигтгээтэй дугариг самаар дээш нь шуужээ. Хөдөө гадаа мал хуй, үнээ, хонь саасаар, халуун наранд борлосон царайгаа нуух гэвч угаагаад ч өнгө орохгүй юмыг яах ч билээ. Хэний төлөө, юуны тулд ээж минь халуунд халж, хүйтэнд хөрч, царай алдах болсныг ойлгох ухаан ч үгүй, ойлгохыг ч хүсээгүй омголон насаа бас юунд ч буруутгах билээ. Нутагтаа манайх мал идээгээрээ муугүй л айлуудын тоонд ордог. Малчин хүн дээлнээсээ өөр юу өмсөх ч байсан гэж...!!! Гурван өдөр аймгийн арван хэдэн сумын арван нэгдүгээр анги төгсөгчид, бас төвийн дөрвөн арван жилийн хүүхдүүд, тэдгээрийн аав, ээж, ах, дүү, найз нөхөд гээд дүүрэн хүмүүс холхилдоно. Хүн болгон хүүхдээ улсын сургууль бараадуулчих санаатай. Бүр боломжгүй нь хувийн гайгүй сургуульд оруулчихъя, хоосноос дээр гээд л залбирч, сүү өргөөд л, зарим нэг нь лам залж, ном хуруулж, өөрсдийнхөө зүгээс хийж болох л зүйлүүдэд санаа тавина. Хэдхэн аав, ээжүүд дарга, захирлын өрөөний үүдийг татаж, ар өврийн хаалга гэгчийг хэрэгжүүлэхээр чангааж, түлхэж гүйлдэнэ. Хөөрхий ээж минь миний мэдлэг, аз, хувь тавиланд итгээд, бусадтай адил ар, өврийн хаалгаар шагайж, лам хар, иймээ тиймээ юм гэж гүйгээгүй юм. Харин хөдөөнөөс авчирсан сүү, цагаан идээнийхээ дээжийг тэнгэр бурхан, уул ус, нар сарандаа өргөчихөөд л, залбирч харагдсан. Харин би тэр өдрүүдэд анх удаа ээжийгээ бусад хүмүүстэй харьцуулан сонжиж билээ. Тэгээд хэзээ ч эргээд анихааргүй, муу, муухай үг ээжийдээ хэлсэн байдаг. - Ээж минь ээ..., Та жаахан цаахнаа зогсож бай л даа..., Хүн дагаж гүйгээд байх юм гээд уцаарлангуй хэлчихэв. Би ээжийгээсээ ичиж байгаа янз нь тэр юм билээ. Гэтэл ээж минь хүү рүүгээ нэг том харснаа, надад л өгөх гэж буусан айлаасаа арай гэж царайчлан байж, чанаж авчирсан халуун савтай цай, хоолоо бариад, хамаг хөлсөө бурзайлган, зайдуухан зогсож харагдлаа. Тэр үед сэтгэл дотроо бодож зогссон бодлоосоо хэдхэн сарын дараа би үхтлээ ичиж, эргээд харамсавч, хожимдчихсон байж билээ. Үхэх ч багадах тэр өдрүүдийг хараал идээсэй гэж уйлж суухдаа, оюутны амьдралын даваа өгсөх шалгалтанд давхар бүдэрч үзэв. Уйлна гэдэг нь угтаа унавч, босох сөхөө байгааг илтгэж буй бизээ... Би тэнд цугласан хүүхдүүдийн аав, ээжүүдийг бүгдийг нь тойруулан харж байгаад миний ээж яасан ч муухай юм, миний ээж шиг муухай хүн энэ олон хүмүүс дотор алга л байх юмдаа. Бусад хүүхдүүдийн аав, ээжүүд яасан ч гоё юм бэ? Зарим нь бүр ганган, дэгжин, хээнцэр байх юм. Тэр өмссөн гоё гоё хувцас, нүүр царайгаа будаж шунхдсан байдал, бас үнэртэн үнэртүүлээд сайхан юм. Гэтэл миний ээжийн байж байгааг хараач, харлаж халтайчихаад, гандсан нэг муу дээл өмсчихсөн, ядаж үсээ олигтойхон ч самначихгүй дээ хэмээн бодсон гэж боддоо. Би царайгаар цай сүлж, сайхнаар дээл хийгээд өмсчихгүй л байдаг ардынхаа үгийг тэр үед санаач үгүй, бүр нэлээд хожуухан ухсан байдаг юм. Ээж минь хүүгээ барааны газраас дагаж, урагш алхахаар ухасхийж, ухрахаар бас дагаад л ухарна. Намайг л бодож, миний санаанд л тааруулах гэж халуун наранд зовж аяглаж байгаа нь тэр, хөөрхий... Хүүгийнхээ аманд аягахан цай, жаахан хоол ч болсон хийчих юмсан гэж санаа зовонгуй зогсохдоо тортой цай, хоолоо байн байн засаж янзлах ба байсхийгээд л бариулыг нь ахиулж барина. Хүнд л байсан байхдаа, зайлуул... Тэгээд олон хүмүүсийн нүд хариулан байж над руу сэм сэм нүдээр, толгойгоороо дохиж харагдана. Угтаа надад хоол, цай өгчих л юмсан гэсэн санаа нь тэр юм. Зуны халуун наранд ам нь цангаж, өлсөж, ядарч байсан ч барьж яваа цайнаасаа аягаад ч уучихалгүй, намайг алдчихвий л гэж өдөржин дагасаар өнжиж билээ. Харин миний сэтгэл дотроо нууцхан хайрлаж, сэмхэн харж явдаг хөөрхөн, царайлаг, дэгжин Туяагийн ээж нь гялтаганасан эрээн чамин цүнх гялалзуулан, дотроос нь миний идэж байгаагүй амттан, хоол, ундаа гаргаж охиндоо өгч байлаа. Би аминдаа л Туяад атаархана. Гэтэл ээж минь хүний юм хулгайлчихсан юм шиг хулмагнаж байснаа, хүмүүсийн дундуур хурдан гүйж ирээд, тохойноос татаж байна. Эргээд харвал буцах явах замынхаа зардлаа надад өгөв. Ээжид минь зардал л байгаа гэдгийг би сайн мэдэж байлаа. - Миний хүү хурдхан гүйж яваад, сайхан халуун хоол авч идчихээд ир. Тэр ресторан ч билүү, түүнд ороорой, за юу...? гээд үглэсээр үлдэв. Би ээжийнхээ өгсөн мөнгийг тэр чигээр нь шүүрч аваад гүйлээ. Тэгээд ресторанд орж, сайхан амттай хоол ганцаархнаа, цадталаа идчихээд, цадсан тас шиг ийш тийшээ гайхуулангуй хараад, чигчлүүрээр шүднийхээ хооронд чигчилжсэн шиг олны дундуур пээдэлзэж алхав. Тэр үед хэн ч намайг үнэтэй хоол идсэн гэдгийг мэдэв гэж дээ. Хүн бас хийрхэх юмаа олж яддаг юм шиг байгаа. Харин ээж минь хаа холоос намайг дагуулан харж, ядруухан царайндаа баяр гийгүүлж, хүү минь хоол, унд идэж, уусан бол болоо гэсэн харцаар энхрийлэн харж, санаа нь амрахыг би зөнгөөрөө мэдэрч байлаа. Ээж минь хүмүүс хэсэгхэн бужигналдах үеэр хажууд хурдан гүйж ирээд л санаа зовонгүй надад хэдэн үг хэлээд л холдоно. - Миний хүү алга болчихов, шалгалтуудаасаа хоцорчихов. Авах юм байвал ээждээ хэлээрэй. Ээж нь хар хурдаараа гүйгээд аваад ирнэ гэж хэлэхдээ ундаа, жүүс, бас амттан өгнө. Ээжийнхээ өгсөн болгоныг дуртай авдаг мөртлөө би жаахан уурлангуйгаар - Та үүнээс хойш намайг битгий дагаж байгаарай гээд хэлчихлээ. Ээжийн минь царай нь хачин муухай болсноо, царай муутай төрсөндөө өөрийгөө л буруутгаж байгаа юм шиг дэмий л дүлгэнэж зогсоно. Тэгээд хүү рүүгээ өрөвдөлтөй харж байснаа - За тэгье, ээж нь дахиж хэзээ ч дагахгүй. Миний хүү л сургуулиа авдаг юм шүү. Тэгвэл ч ээж нь чамайг юундаа ч дагахав дээ гээд эргээд алхана. Гурван өдөр болоход би ээжийнхээ авч явсан бэлэн мөнгөөр туйлаад дууссан байв. Арай л гэж сургууль авчихаад гарч ирэхэд, яасан, юу болов гээд ойртож чадахгүй, холуур тойрч гүйгээд л, миний баярласан царай төрхийг хараад “За болж дээ, болж...” гэж санаа нь амарч байгаа бололтой, нүднээсээ урсах нулимсаа хүмүүсээс сэмхэн нуугаад арчиж харагдана. Ээжийн минь ганц хүсэл биелж, би ээжийгээ ганц удаа баярлуулж буй нь тэр байхдаа... Маргааш өглөө нутаг буцах болоход ээж бид хоёрт замын зардал үлдээгүй байв. Ээж охин дүүд минь өгнө гээд амь шигээ л хайрладаг байсан нөгөө эртний хийцтэй шүрэн самаа үснээсээ урамгүйхэн аваад ломбардны эгчид өглөө. Тэгээд гарахдаа эргэн эргэн хараад л нэг юм хэлээд байв. Би юу гээд байгааг нь амных нь хэлбэрээр уншиж байлаа. “Эгч нь удахгүй эргэж ирээд авна шүү, байлгаж байгаарай. Миний охиндоо өгөх ганц эд хөрөнгө...” л гээд байгаа бололтой, дахин дахин учирлаж захиад, гуйж байв. Ингээд би ээжийнхээ хэдэн үеэр хадгалагдаж, удам дамжигдаж ирсэн үнэтэй шүрэн самаар нутаг руугаа, аав руугаа, гэр рүүгээ буцаж билээ. Өнөөдөр би Улаанбаатар хотод оюутан болоод ирчихсэн, умгар жаахан ээжийгээ бодоод л, өөрийн эрхгүй л нулимс цийлэлзэж сууна. Би өөрийгөө хичнээн ч зэмлээд зэмлээд ч бардаггүй. Хүний орчлонд атигар жаахан ээжийгээс минь өөр сайхан санагдах, эгэл хэрнээ ихэмсэг нандин зүйл хаана ч байхгүйг мэдэрлээ. Ээжийдээ уурлаж, уцаарласан бүхэндээ даанч их харамсана. Гэвч хожидсноо улам илүү мэдрэн суухад хорвоо ямар давчууг ойлгохын хэрээр л ойлгож сууна. Хүү чинь одоо л хорвоогийн эрээн барааныг ялгадаг боллоо. Хүүгээ уучлаарай гээд сэтгэлдээ шивнэн уйлаад ч, сууж байгаа барзгар хад чулууг гараар нүдээд, хар байдгаараа орилж хашгирч уйлаад ч багадах ажээ. Жаахан байхад ээж минь өглөө эрт босоод гэр орон, тогоо шанагаа янзлан, хангир жингэр хийлгэн байх зуураа “Миний хүү” босоорой гэнэ. Тогоогоо юүлэн, өрмөө гараараа хумин авч, сүүгээ хувинд хийгээд хусмыг нь авч надад, ёроолын шатсан хусмыг халтар банхарт өгдөгсөн. Ээжийнхээ тогоотой өрөмөө юүлэхэд, дарайж сагссан зузаан өрөмний захаар өтгөн цөцгий урсаж, долоочихмоор л сайхан санагдахад, шүлс өөрийн эрхгүй асгарч, залгисаар л зогсдогсон. Тэгэхэд ээж жаахан хүүхэд өрөм иддэггүй юм. Царай нь харлаж, халтайгаад муухай болчихдог юм гэнэ. Иш зайлуул даа, муу хүүгээ царайлаг эр хүн байлгах гэж тэр байх даа. Улаанбаатар хотод ирэхэд хотын хүүхдүүд цонхийсон, цонхигор цагаан, хөдөөний хүүхдүүд хар, бор, эргэл боргилоороо яах аргагүй ялгарч байлаа. Би хотод ирээд тун удалгүй цайж, ганган залуу болсон ч өөрийн философи, ертөнцийг үзэх үзэлдээ үнэхээр ээжийн минь хэлдэг үнэн юм гэдгийг ойлгосон. Айраг, цагаан идээ, хөдөөгийн бор салхи, шар нарнаасаа холдоод ирэхээр хүн цайгаад эхэлдэг юм байна шүү гэж бодож суулаа. Хөөрхий муу ээжийгээ муухай гэж бодож явсан өдрүүдийг болдогсон бол тэр чигээр нь булшлаад дарчихмаар санагдана. Уг нь би ээжийгээ муухай гэж боддоггүй л байсан. Гараад явахаар нь маш их санадаг, уулзахгүй удчихвал уйлчихдаг ээжийн л хүү байсан юмсандаа. Тэр хараал идсэн шалгалтын өдрүүдэд би юугаараа гайхуулах гэж хөөрхий ээжийгээ хол зогс гэж хэлсэн юм бол...!!! Өнөөдөр ээж минь байхгүй, хорвоогоос буцчихсан, би цусаар ч уйлаад эргэж ирэхгүй. Ээж минь бүр байхгүй, муухай ч гэсэн байхгүй. Тэнэгхэн хүүдээ гомдоод л тэр чигээрээ явчихаж... Намайг сургуульд оруулах л гэж өлсчихвий, цангчихвий, ядарчихвий л гэж гүйж байсан уу гэхээс, миний хүү ч толгойтой, сургуулиа авчихнаа гэсэн сэтгэл өөдрөг үг хэлсэн тэр өдрүүд өнөөдөр миний урдуур урсаж байх юм. Намайг оноогоороо жагсаад сургууль сонгоод гараад ирэхэд нулимс нь байдгаараа урсчихсан “Болоо доо, хүү минь... болж, болж...” гээд л үглээд, өөрөө л сургууль авчихсан юм шиг дэгдээд л гүйгээд байсан. “Одоо ч хоёулаа аавдаа очих нүүртэй боллоо” гээд ямар их олзуурхаж байв даа. Ээжийг минь жаргаж ч амжаагүй байхад түрүүлээд авчихдаг учир юу байна, хорвоо минь...!!!

2008. 05. 18. Улаанбаатар хот

Уйлахгүй байя гэсэн чинь

Уйланхай хаврын нойтон цас

Сормуусанд ирж хайлчихаад

Уруу татаад болдоггүй ээ

Урдаас тосож гүйхдээ

Урд дахь ээрүүлэндээ бүдэрч уначих гээд

Уулын хөтлийг сэтэртэл харуулдахдаа

Учиг сүвлэсэн зүүндээ хуруугаа хатгачих гээд

Ухаант ээжий минь нүдэнд харагдаад

Уран дүр нь тодроод байсан юмаа

Уйлахгүй байя гэсэн чинь

Уймраа хаврын буурал салхи

Санчиг сэрвэгнүүлэн оролдоод

Уруу татаад болдоггүй ээ

Уургаа бариад мордохдоо

Урагшаа дийлдэж уначих гээд

Унтаа зүүдэндээ хүүгээ үзчихээд

Урамшин хөөрч дэвхэцчих гээд

Тохьтой аав минь нүднээ үзэгдэж

Торгон дүр нь сэтгэлд зурагдаад байсан юмаа

Уйлахгүй байя гэтэл

Уйтайхан хаврын гэгэлгэн өдрүүд

Уйлахаас ч эрхгүй дурсамж нэхээд

Уруу татаад байсан юм аа

Томоогүй насанд минь даанч сайхан

Томоотой хоёрыгоо санаад байсан юм

Дэврүүн насанд минь дэндүү сайхан

Дээлтэй хоёр буурлаа бодоод байсан юм

2002 он

Уулгүй яахав, эрчүүд минь
Уу, уу..., ууцгаа...
Уулс хотолзтол сайхан инээлд, тэгээд дуул
Наргилгүй яахав, залуус минь
Наргиа, нарги..., наргицгаа
Намар цалгитал сайхан хуучил, тэгээд уйл
Гэргийчүүд дэргэд чинь байх дэмий
Гэнэтхэн онгироход ч эвгүй
Бусдын дунд дураараа байлгүй
Будилж л орхичихно, чи минь
Дуулж хуурдалгүй л яахав, харчуул минь
Дуул, дуул..., сайхан дуулцгаа...
Дууны гурван түрлэггүй бол эр хүнд тооцогддоггүй
Уйлж тайтгаралгүй л яахав, залуус минь
Уйл, уйл..., оволзтол нэг уйлчих
Уймруухан сэтгэлээ онгойлгочихвол зүгээр байдаг юм
Орчлон өөрөө ч хатуу шүү дээ
Бүсгүйчүүд хажууд чинь байх дэмий
Буруу яриа бидэнд эвгүй
Олны дунд тааваараа суулгүй
Онгирч ч чадахгүй, чи минь
Болзоонд зогссон үдэш бүрийг чинь мэддэг
Болзоо бүтэлгүйтснийг ч мэддэг
Гэргийчүүд байх бүр ч дэмий
2009. 03. 18. Улаанбаатар хот Чингэлтэй дүүрэг

Одоо бол яаж ч, юу хийж ч БОЛНО.

Хамгийн гол нь БОЛНО.

“Хүний хүү болж төрчихөөд, тугал болж төрсний дайтай”

талх хивээд, нозоорч хэвтмээргүй байна аа!

Намсрайжавын Батжаргал

Би назгайрч хэвтэх бүрдээ тэр хүний тухай бодохоороо л ухасхийж босдогсон. Түүний шантралгүй, ухамсартай тэмцэх, ажилсаг, хичээнгүй зан чанар намайг, түүнтэй найз нөхөд байлгах сэтгэлийг үргэлж илгээж байдаг. Би тэр хүний тухай хүмүүст бахархан, бахдан ярих дуртай. Тэгсэн мөртлөө би баяр ёслолоор байтугай, ердийн үед нэг удаа ч мэнд хүргэж байгаагүй дээ санаа зовдог юм. Миний гар утасны дугаарыг мартаж, хаяалгүйгээр үл барам байн байн залгаж ярина.

-          Миний найзаар юу байна, чамд туслах, чадах зүйл байна уу” гэж итгэлтэй ярих

түүнээс үнэндээ би ичдэг. Тэр чигээрээ эрүүл саруул би, түүний дэргэд үнэндээ ямар ч чадваргүй, дорой буурай ч юм шиг санагдана. Тэр хүн над руу байнга утсаар ярина. Тэгэхдээ өөрийнхөө ажлаа ярьж, танилцуулж, бас юу хийх гэж байгаагаа нэг нэгэнгүй тайлбарлана. Тэгээд Хятад улсын Гуан Жу хот руу яваад бага олимпын бичлэг хийгээд ирлээ. Монгол улсын томоохон телевизүүдээр цацаж эхэлж байгаа, хэзээ, хаана, хэдэн цагаас, ямар телевизээр гарах тухайгаа хүртэл дуулгахад нь хүртэл би үзэж чадалгүй өнгөрөөж байдагтаа үнэндээ өөрөөсөө дэмий л ичиж зовсоор л байх юм даа.

Нэгэн өдөр над руу утсаар ярьж байна.

-          Та миний ажилтай танилц л даа, манайхаар нэг ороод гараадахаарай. Ядаж юу хийдэг, яаж ажилладаг талаар хүрч ирээд, үзээд яв л даа...” гэж гуйж билээ.

Би тэр үед завгүй байсан болохоор очиж чадаагүй, тэгээд одоо хүртэл очиж чадаагүй дээ гэмшдэг мөртлөө өөрөөсөө ичээд, түүнд хэлэхээсээ айдагсан.

Угтаа би тэр хүнийг хүндэлж буй нь тэр юм билээ.

Яруу найрагч Н. Батжаргалын нэгэн үг надад байнга санагддагсан. Тэр нь “Хамгийн гол нь болно. “Хүний хүү болж төрчихөөд, тугал болж төрсний дайтай” талх хивээд, нозоорч хэвтмээргүй байна аа!” хэмээх үг надад байнга л боддогдогсон. Заримдаа энэ үг, тэр хүн хоёрын тухай бодохоор амрах эрхгүй, назгайрч болохгүй, байнга ажиллах тухай хэлээд л байгаа юм шиг болоод, би өөрийгөө аль болох завгүй байлгахыг хичээдэг болов.

Он жилүүд дэргэсэн морьд шиг хатиран одсон цаг хугацааны дараа юу юу хийснээ эргэцүүлэн санаваас амархан тоологдлоо. Бас үнэлж, цэгнээд, дүгнэх гэж үзтэл таван хуруу ч ихдэхээр болчихов. Тэгээд би өөрийнхөө ирээдүйд хийх ажлынхаа төлөвлөгөөг дэс дараалан жагсааж бичив. Бас амархан гаргачих шиг болов. Тийнхүү ирээдүйд хийгдэх ажлаа жагсааж биччихээд, энэхүү дэвтрээ хаачих л юм бол дэмий байх л даа. Харин түүнийг хийхийн тулд яах ёстойгоо бодож, хүчилж ажиллах нь чухал юм гэж саналаа. 

Нэгэн өдөр дотны найз минь ажлын өрөөнд орж ирлээ.

-          Чамтай ажил төрлийн шугамаар манай нэг найз уулзъя гэнэ, яахав ээ...? гэж асууж байна. Тэр найзынхаа хүрээнд уулзсан хүмүүс ихэнхдээ олны танил, уран бүтээлчид байдаг болохоор тэдний л нэг байх гэж бодоод

-          За... тэгье хө... гээд санамсаргүй хэлчихэв. Ингээд санаандгүй уулзалт болох тэр өдөр би хотын төвөөр маш чухал ажилтай явж байгаад, нөгөө уулзах гээд байгаа хүнээ өөрийнхөө байгаа зүгт ойрхон ирээд ярихыг хүсэв.

-          Та миний явж буй газар хүрч ирээд уулзаж чадах уу? Би завгүй байна. Та хүрээд ир...?” гэж намайг утсаар хэлэхэд

-          За тэгье ээ, тэгье... гээд их уриалгахан хэлэх, “Би тэнд явна” гээд алсхан газрын нэр хэлээд байгаа бололтой байхад нь би дотроо “Хаашаа ч янзын хүн вэ дээ...” гэсэн бодол толгойд орж ирэхтэй зэрэгцэн, хол яваа л хүн байх нь дээ, нэлээд л удах байхдаа гэсэн бодлоор утсаа салгаж байсан ч, ямартай ч тэр хүний хэлсэн газарт биш, би өөрөө дуудаж уулзахаар болсондоо олзуурхаад хүлээж суулаа. 

Гэтэл хэсэг хугацаа өнгөрсний дараа миний араас хөөцөлдөн байж уулзахаар ирсэн хүн маань хоёр суга таягтай, хөлөө арай л гэж зөөж, гурван давхрын шатаар зүтгэж буйг хараад миний урам хугарч билээ. Халуун наранд хамаг хөлс нь цуварчихсан, тэр холоос намайг зориод ирж буй түүнийг хараад, амьдралд ямар идэвхгүй байснаа ойлгоод үнэндээ маш ихэд гутарч билээ. Миний дэргэд ирээд суга таяган дээрээ арай л гэж тогтсон мөртлөө, нэг таягаа нөгөө гартаа эвсүүлэн барьж, над руу гараа сунгаад

-          Сайн байна уу? гэж хэлээд гар барихдаа, ялимгүй хэлний саадтай ярих түүнийг хараад өөрөөсөө үхтэлээ ичив.

-          Сайн, сайн байна уу? гээд гараа эвгүйхэн урдаас нь өгөхдөө, анх түүнийг утсаар

ярихад нь “Жаахан халамцуухан байна уу даа, яасан эрт уугаав дээ” гэж бодоод өнгөрсөн. Харин уулзаад өрөвдөх сэтгэл үнэндээ төрөөгүй, маш их харамсаж, юунд гэдгээ мэдэхгүй л тэр өдөр их л хачин өнгөрсөн санагдана. Ийм хөгжлийн бэрхшээлтэй хүн улс орон хөгжүүлэх, бусдыг ажил төрөлтэй болгох, нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд анхаарах, улс төрчид, малчид, бас хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүсийг хөгжүүлэх гээд санаа зовох зүйл байна гээд надад туслах гэж ярихаас гадна хийж, бүтээгээд явж байгаа түүнийг хараад олон олон эрхтэн бүрэн бүтэн сайхан залуус ямар ч идэвхгүй амьдарч буй, ажилгүй, залхуу, хойрго байж буй, архи ууж, тамхи татаж буй, зугаалж, хулгай хийж, танхайрч буй нь бодогдоод голоод нэг юм огшоод л, гүйгээд л яваад өгсөн.

Би хүний хөлд тээг болчихгүй шиг амьдрахыг хичээдэг. Хэдийгээр хөл, гар муутай ч өөртөө байгаа бүх нөөц боломжийг ашиглаад ажиллана. Би ямар хэн нэгэн хүний урдаас эрхтэн дутуу төрсөн биш, магадгүй үйлийн үр гэж байдаг бол энэ насандаа түүнийг л үүрэх гэж ийм тавиланд илгээгдсэн юм байлгүй. Гэхдээ би тавилантайгаа эвлэрэхгүй, туулаад сөрнө. Уйлж суухгүй, дуулж явна. Тэгж л байж энэ хорвоог барна шүү дээ гээд инээх боловч сэтгэлийн угт буй гуниг илэрч буйг би гадарлаж л суулаа.

Тэр өдрөөс хойш би хичнээн ч өдөр шаналав даа. Хөлгүй хүнийг хартлаа би уранхай гутлаасаа ичдэг байлаа гэдэг үгийг интернэт ухаж суухдаа “Инээмтгий хүн” блогоос уншчихаад ихэд олзуурхаж байлаа. Яасан ч үнэн үг юм бэ? Саяхны нэгэн өдөр хэрэг болгож, зориудаар түүний ажлын газрыг очиж үзэв. Нэгэн дээд сургуулийн оюутны байранд жижигхэн өрөө түрээсэлж, студи байгуулаад, өөрөө оператор хийж, зургаа  авч, монтажилж, нэвтрүүлгийн техт, зохиолоо өөрөө бичиж, хүн гуйж уншуулдаг, тэгээд л  телевизүүдээр цацдаг гэж ярих...

Бас санхүүжилт, ивээн тэтгэгч, хамтран ажиллагсад олохын тулд байнга гадуур, дотуур хөөцөлдөх ажилтай, олон ч албан байгууллагын үүд хаалга татаж, ажил төрлөө бүтээдэг, дэмжихээсээ дэмжихгүй нь их, гэхдээ болно доо, болно... гээд л ярьсаар үдлээ. Түүний аливаа зүйлд ухаантай хандах, амьдралд өөриймсөг байх зэрэг нь надад амьдрах урам зоригийг байнга л төрүүлж байдагсан.

Тэр хүний нэрийг Оргодол гэдэг. МУИС-ын сэтгүүлчийн ангийг төгссөн, ангийнхаа шилдэг сэтгүүлчдээр бахархаж ярих дуртай.

-          Надад зүгээр суух сонирхол алга, хийх хүсэл их байна. Би заавал хийх болно гэж

итгэлтэй ярих нь магадгүй түүний амьдрах шалтгаан байх... Харин Оргодолийн тэр оргилуун хүсэл миний амьдрах шалтаг ч байж мэдэх...!!!

Тиймдээ... амьдрахад ч шалтаг, шалтгаан хэрэгтэй. Ямартаа л бага олимпын зургийг авалгүй, Монголын бүх телевизүүд буцаад ирсэн. Би л ганцаараа камераа үүрээд, хөлгүй хүний тэргэнцэртэйгээ бичлэг хийж, ярилцлага авч, зураг аваад явж байхав дээ гэж өрөвдөлтөйхөн ярина. Тэр болгон алдуурахыг хүсдэггүй нулимс аяндаа л урсаж гарахаар завдана. Би бас түүнд тусалж чадахгүй дээ ялимгүйхэн гутарч л суулаа.

Би түүнээс уучлал гуйхыг бодоогүй. Учир нь энэ мэт амьдралын хүндийг өөрийнхөөрөө туулаад гарсан тэр, уучлахын ухаанд аль эрт суралцсан нэгэн байх нь мэдээж юм. “Амьдрал угтаа хоёрхон зүйл дээр тогтдог, нэг нь уучлал гуйх, нөгөө уучилж сурах” гэж би өөрөө хүмүүст ярьж, сургах гэж хичээх мөртлөө түүнд “Уучлаарай” гэж хэлэх нь илүүдэл мэт санагдчихав. Оргодол хаагуур явах, хаа хүрэхээ мэддэг, бас түүгээр, үүгээр явахаа өөрөө л мэдэх ёстой. Би байтугай хэн ч түүнд заах нь үнэндээ илүүдэл юм гэж боддогдов.

Энэхүү урт хугацааны дараа миний ичих булчирхай ажиллаж байгаад би өөртөө ч бас баярлах юм даа. Тэгээд ээжийн минь нэгэн үг санаанд буулаа. Би ээжтэйгээ Улаанбаатар хотын гудамжаар алхаж явтал, урд маажигнаж явсан эмээ хальтраад уначихлаа. Тэр эмээгийн унаж байгаа төрх нь надад инээдтэй санагдаад, би өөрийн эрхгүй тачигнатал инээд алдчихав. Гэтэл ээжийн минь царай хачин болсноо, эмээг өргөж босгоод хүрэх газарт нь дөхүүлж өгч билээ. Би өөрийнхөө гаргасан араншиндаа гэмшиж, ээжээсээ айгаад, дуугарч ч чадахгүй явж байтал, ээж минь гэнэт надад ингэж хэлэв.

-          Миний охин хальтарч унаж буй хүнийг хараад инээж байгаа л бол чи өөрийгөө гээж л явна гэж бодоорой доо гэлээ. Тэр өдрөөс хойш би өөрийгөө гээхгүй байх тухай олон ч юм бодож үзлээ.

Амьдрах шалтаг хүн бүхэнд бий байх... Харин яаж амьдрахаас, яаж тархи толгой нь ажиллахаас шалтгаалах бизээ. Хөлгүй ч гэсэн явдаг, хийдэг, ярьдаггүй ч гэсэн болгодог тухайг би өөрийнхөө нүдээр үзсэндээ олзуурхана.

Тэгээд номын сангаа ухаж, ойрд үзэж, хараагүй, уншиж судлаагүй ном, судар байна уу гээд л ухаж, тонхичиж байтал хуучны номуудын цаагуур дарагдсан байгаа “Бодь мөрийн зэрэг” номыг авч үзээд, хавтасыг нь нээж, салхи орууллаа.

Өөрөөсөө доорхийг дуурайваас уруудах

Өөр шигтэйгээ зэрэгцвэл ахихгүй мухардах

Өндөрт байгааг дагавал улам дээшлэх

Өмнөө түрүүлэгчийг ямагт дагагтун...

гэсэн ухаармаар сайхан мөртүүд харагдлаа. Тэр хийх бүтээх гэсэн сэтгэлээрээ улс төрчдөөс илүү, тэр хүнд туслах гэсэн эрмэлзлээрээ буяны байгууллагуудаас ч илүү, алхаж чадахгүй ч хөлөө чирж чадаж байгаа нь эрүүл саруул гудамжаар утгагүй алхах хүмүүсээс бүр ч илүү, амьд явж байгаа нь амьд, амьдарч чадаж байгаа нь хэн бүхнээс бүр ч илүү...

Яасан үнэн үг вэ? Юутай үнэн үг вэ?

2010. 10. 10.

Улаанбаатар хот

Намрын зэвэргэн өдөр ойртох тусам
Навчис модноосоо гөвөгдөн хорвоогоор дүүрэн хөглөрөхөд
Нуугисан галынхаа урд таныгаа бөөцийн
Навчин тамхиа ороогоод сууж байгаа болов уу гэхээс сэтгэл минь өмрөнө
Өглөө эртийн босож саалиндаа дарайсан тэрлэгээ эгэлдэргэлэн
Он цагийн улбаанд өөртэйгээ адилхан гундсан улаан алчуураа
Хулгавчлаад бөртийн гарч яваа нь нүдэнд торолзоно
Жихүүргэн өвлийн дүнд цас хаялан, жавар хайрахуйд
Ажилд нухлагдсан мойног гараа галдаа ээгээд сууж байгаа болов уу гэхээс сэтгэл зовно
Амирлангуй алаг нүд нь цагтаа гялалздаг л байсансан
Амьдралд өөр шиг нухлагдан нулимс урсдаг болоо юу даа
Тэр тусам нь би ээжийгээн өрөвдөнө
Тэвэр дүүрэн түлээг нь хамжаад оруулахсан гэж бодно
Тэвдүү цухалдсан ууранд нь загнуулаад авахсан гэж санана
Тэнүүн сайхан сэтгэлийг нь харин сэвтээчихвий л гэж эмээнэ
Хаврын зэвэргэн өдөр бас л сэтгэл гэгэлзэнэ
Хашаан дотроо хэдэн хурга, ишигтэйгээ хөөцөлдөн
Халтар насанд минь буруу гуталтай явуулаагүй шиг
Халихгүй, сөгдөхгүй юм шиг мөлхөө л байгаа даа, ээж минь
Зун боллоо, одоо л нэг нуруу нь тэнийж байгаа даа гэтэл
Зулай төөнөх хурц нар, асгартал нэвшрэх хур бороо хоёрт
Өнөө хэдийнхээ аманд үмххэн ч болов жаахан юм хийе дээ гэсээр
Өнөөх хэдэн гунжаа шувтраад л, халуун галд аахилаа байгаа даа
Холдох тусам би ээжийгээн өрөвдөнө
Хөөрхөн мойног гарт нь цохиулаад авмаар санагдана
Хормой аргал дөхүүлээд өгөхсөн гэж санана
Хором тутамд хамтдаа баймаар бодогдоно
Хөөрхий муу ээжийн минь:
Сайрхаж байсан санчиганд нь
Саарал шувуу үдэлчихээд
Саахалтын дайтай ч нисэхгүй нь
Санааг минь зовоох юм даа

1998 оны 9-р сарын 1

Тэвчээр хязгаарын гэв гэгээн ертөнц

Тэнгэр ямагт миний талд байдаг

Тэмүүлэл, хүсэл, бодол тэтгэгч асар орчлон

Тэнгэр ямагт миний талд байдаг

Уурлаж зовоосон өдрүүдийг чи ар араас нь зурж

Уурлахыг чи зохиосон

Уйлж гомдсон харцуудыг урд урдаас нь мөргөлдүүлж

Уйлахыг чи урласан

Уруухан асгарсан нулимсны минь хатаж амжаагүй ормоор

Уучлахдаа унагасан дуслууд элэг зөөллөөд шингэсэн 

Уучлахыг би зохиосон

Сэлүүрдээд ч барагдахгүй зовлонгийн давалгаан дундаас өндийж

Сэтгэлээ би Данко шиг бариад амьдрал өөд зүтгэсэн

Сэтгэлийг би бүтээсэн

Тэнгэр надаас хэзээ урвахыг би мэдэхгүй

Тэвчээрийн ертөнц, хязгаараа тогтоож

Сэтгэлийн минь нүд харцаа солихын цагт

Тэнгэр надаас биш чамаас урвах болно...!!!

2011. 11. 11.

Улаанбаатар хот

                     ...Ээжий минь ануухан, маш сайхан инээмсэглэсээр ороод ирлээ. Гартаа боодолтой юм барьчихаж, түүнийгээ ихэд нандигнаж байгаа бололтой. Яагаад би ээжийнхээ ийм сайхан инээмсэглэлийг, тийм удаан хараагүй юм бол доо гэж гайхаж зогсоно. Үнэхээр ээжийнхээ инээмсэглэлийг ойрдоо хараагүй юм байна шүү. Сонин юм даа. Гэтэл ээж минь нэг л чухал царай гаргаж, над руу харснаа - Ээж нь чамайгаа л гэж зориод ирлээ гээд сонинд боодолтой зүйл надад өгөв. Би үл мэдэгхэн гайхаж, хэсэгхэн тээнэгэлзэж байснаа сонинд боодолтой зүйлийг нь эвтэйхэн задалж үзэв. Их гоё гялтагнасан хар хөх цаастай, амттай бололтой, зөөлөн том чихрүүд боочихож. Тэгтэл ээж нөгөө том чихрээсээ тэн хагасыг нь буцааж боогоод юу юугүй гарч явахаар аядлаа. Би гайхаж ядаад л байгаа бололтой. Тэгээд ээжийнхээ хойноос харцаа салгаж чадахгүй хоцрохдоо, "Ядаж үнсээд гарахгүй юм байхдаа" гэсэн бодол толгойд орж ирэхэд, ээжийгээ явах учиртай гэдэгт яах аргагүй дасан зохицсон байх шиг... Ээж намайг учир зүггүй урсах том том нулимсаа алгаараа арчаад зогсохыг мэдээд, "Уйлж л болохгүй шүү, Миний охин" гэж хэлснээ, эргэж ч харалгүй, нүүрээ бууруулан гарч одов. Ээжий минь уйлж байгаа бололтой. Мөр нь чичигнэн хөдөлсөөр бүр хол алхаад явчихлаа. Ээжийтэйгээ уулзаагүй ингэтлээ их удсан байхад гэж бодоод, араас нь ээжээ..., ээжээ..., ээжээ... гээд хашгиртал... Дэрээ нортол уйлсан би зүүдэлсэн юм билээ. Урт шар наран шогшоод барахгүй намрын тэр өдрүүдэд, цаг хугацаа явахгүй л юм шиг налайгаад нэг л сайхан байлаа. Намрын салхи гэрийн өрх, хаяаны навсгар уранхайг оролдоход, гэрт сууж буй балчирхан охин Бумбуулд хөгжилтэй байх агаад, ханын шийрээр орж гарч, нисэн буух бор шувуунууд эгдүүг нь улам хөдөлгөж буй бололтой. Бумбуул охин шувууны хойноос хөөж, барьчих санаатай гэр тойрон гүйх нь өхөөрдмөөр, хоёр жаахан амьтан хорвоогийн нэгэн өдрийг өнгөрөөж буй нь тэрээ. Аав, ээж нь хөөрхөн охиноо өхөөрдөхдөө "Миний бумбуул, ээжийн бумбуулай..." гэж дуудсаар байгаад Бумбуул гээд нэршчихэж дээ. Уг нь Анхмаа юм шүү дээ. Олон хүүхэдтэй өнөр өтгөн айл болохыг бэлэгдэж Анхмаа гэдэг нэрийг аав, ээж хоёр нь ярилцаж байж хайрласан. Бумбуул охиныг гутлынхаа тайлагдсан уяанд бүдэрч унахад, бор шувуунууд дэрхийж үргэнэ. Бор шувуунуудыг үргэхэд нь Бумбуул охин урамшаад, оочиж унахдаа ч уйлалгүй хойноос нь хөөж, хоёр хумбагар алгаараа амаа дарж байгаад л алгадмаар аядахад, шувуунууд цочих ч үгүй л тонголзоно. Бумбуул охин хэдэн бор шувууг үргээж, инээх л гэж уйгагүй оролдсоор өдрийн талыг авна. Түүний ход ход инээхэд л хорвоогийн хамаг л хайр хөвөрдөг бололтой. Намрын өдрүүдэд түүн шиг жаргалтай, бас завгүй, ажил ихтэй хүн тэрхэн хавьдаа алга байх. Бумбуул хэдэн бор шувуунуудтай хөөцөлдсөөр нэг мэдэхэд гэрээ хэдэнтээ тойроод гүйсэн байлаа. Тэгээд аав, ээж хоёроо гэнэт санаад хайв. Бас жаахан мөөм үмхчихмээр байдаг. Хаана байж болох зүг рүү тойруулан харж байтал аав, ээж хоёр нь гүүн зэлнээс инээлдсээр ирж байхыг хараад, урдаас нь тосоод гүйв. - ...Миний ааваа, миний ээжээ..., хайлтай шүү... гээд шулганаад л тосох охиноо тэд хоорондоо өхөөрдөж байгаа бололтой чанга чанга яриад л инээлдэнэ. Марал гүүгээ саагаад харих замд урдаасаа тосоод гүйх охиноо энхрийлэн хараад, нөхөр рүүгээ нэг сайхан харж инээгээд л ярьж алхална. - Манай Бумбуул хөөрхөн шүү. Тэрийг хар даа, гүйж байгааг нь... сөөсийчхөөд хөөрхөн амьтан шүү... гэж хэлэнгээ охин руугаа хошуу цорвойлгож - Миний бумбуулаа, ээжийн бумбуулаа..., хаана байна, аль байна... гэж өндөр дуугаар өхөөрдөнө. Харин Бумбуул охин жижигхэн хумбагар алганыхаа хойно халтайчихсан нүүрээ нуух гэж аяглаад - Ээжээ, ээжээ... миний хайлтай ээжээ гээд хэлэх зуураа бүдрээд уначихав. Марал охиноо өхөөрдөн, хайрласан харцаар харж, урдаас нь хурдан хурдан алхлах зуураа - Ээжийн бумбуул, хөөрхөн булцгараа..., өө тээглээд уначихлаа. Бумбуулынхаа гутлын уяаг уяасаар байтал энэ намар дуусах нь дээ гэж инээснээ, охиноо дээр өргөн авч үнслээ. Тэгээд намрын шар өвсөн дээр бохирон суугаад, Бумбуулын түүтэн гутлынх нь уяаг чангалж уяангаа - За болчихлоо, миний охин... гээд хэд хэдэн удаа угсруулан, хурдан хурдан үнсчихээд гэр рүүгээ тэврээд алхлаа. Гэтэл Бумбуул ээжийгээ дурайж - Үнчий, үнчий... гэж шулганангаа ээж рүүгээ шөмбөгөр хошуугаа цорвойлгоно. Тийм нэг эх, үр хоёрын хайр хөвөрсөн дүр зураг өдөр бүр болдог ч харсан, үзсэн хэн хүнд цаанаа нэг л уяралтай, энхрийхэн ялдамхан байдаг гэдгийг Маралын нөхөр дотроо л бодож явна. Энэ мэтчилэнгээр намрын өдрүүд нэг нэгээрээ өнхөрсөөр, өвөл юу юугүй хаяанд тулж ирсэн байлаа. Марал охиныхоо хонгор сэвлэгийг үнэрлэж, тэврээд гэртээ орох гэтэл шувуу хөөгөөд завгүй тоглох охин нь "бууя, бууяа, бууяа..." гээд ээжийнхээ гараас мултрах гэж аягална. Марал охиноо тэврээсээ буулгаад, илүү гэртээ орж, намар оройхон хурааж буй айргандаа саамаа юүлж, хэдэнтээ бүлээд гарав. Намар оройн айраг хөрөнгө тааруу ч өөрөө исчихдэг сайхан цаг даа. Тэднийх адуу мал сайтай, нутгийн нүүр болсон хэдхэн өрхийн нэгэн гэж хүндлэгдэнэ. Тийм ч учраас цагаан сараар нутгийн ах дүүс, хүүхэд шуухад ирнэ гээд л айраг, архиа жилийн жилд сайн базааж авдаг уламжлал тогтсоор удсан байх юм. - Энэ намар урт мөртлөө налайгаад мөн ч сайхан боллоо. Ер нь өнөөдөр дуулаараад, маргаашнаас хүйтрэх төлөвтэй болоод явчихлаа шүү гээд гэрийн эзэн малч ухаанаар хэлнэ. - Ийм сайхан, дулаанхан өдөр өнгөрсний дараа юу гэж хүйтрэхэв дээ. Дулаанхан байвал охин бид хоёрт л хэрэгтэй юм. Хоёр бээрүү амьтан... гэж Марал хэлээд, "Миний охин, бумбуулай..., бумбуулай..." гэж хэдэнтээ дуудав. Түрүүхэн гэр тойрон тоглоод гүйж байсан бумбуул охин чимээ өгсөнгүй. Марал гарч харвал ойр хавьд алга, хайгаад ч олдоггүй. Яагаад ч юм бэ, гэр дээгүүр хоёр элээ эргэлдэнэ. Сэтгэл дотроо "Түй..., түй... Муу ёрын амьтан" гэж үглэчихээд, бага гэр, тугалын хашаа, хөрш айл, саахалтын хот, хол ойроор явсан хүмүүсээс сураглаад ч охиноо тэр өдөр эс олов. Бүрэнхий боллоо. Саяхан сайхан байсан тэнгэр гэнэт харанхуйлж, салхилж, үүлшиж эхэллээ. Тэртээ тэргүй унагаа тавих дөхөж байсан ч, сүүлчийн саамаа ч авсангүй, нулимстай унагаа суллаж, зэлээ хураав. Бүтэн шөнийн турш тэднийхтэй хааяа айлсан буух саахалтын айлууд ч цурам хийлгүй хонолоо. Бумбуул охиныг олохоор хол ойргүй эрж сураглаж, сумын төв рүү хүртэл хүн амьтнаар хэл хүргүүлэн, хүч нэмүүлэн гаргаад ч олсонгүй. Ядаж гутал, бүс, малгай, дээл нь олдоно доо хэмээн санаад, машин, мотоцикль, морьтой, явган, хүүхэд шуухадгүй нийлсэн нутгийн олон түмэнтэйгээ хайсан эрэл мухардаж хаачихаа ч мэдэхгүй гацаанд оров. Эхийн байтугай тэр тухай сураг сонссон хэний ч зүрх шаналж, шимширч хонох намрын сүүлчийн өдрийг үдэж, өвлийн хүйтэн өдрийг угтав. Нутгийн сайхан намарт шувууд өвөлжих мэт хоргодсоор арайхийж буцсан тэр өдөр, ээжий минь аяных нь дөрөөнд сүү дусааж хоцордог байсан санагдлаа. Цас орж, салхи ширүүсч, хүйтний хэм нэмэгдэж, уяан дээр сойсон морь ч тэсэхийн аргагүй бээрч хонов. Бүгд "дуусжээ" гэж дотроо сэм бодоход, ганцхан эхийн сэтгэл л "Айлд л орчихсон байгаасай, ядаж авдар савны ар, хөндий, орон доогуур орчихоогүй байгаа даа, тийм буян заяа байдаггүй л юм байхдаа" гэж энгэр дүүрэн нулимс урсган, бас итгэн, горьдон, горьдлого үл тасран хүлээж сууна. Марал бодно... Ээжий минь өнгөрөөд удаагүй байсан тэр шөнө зүүдэнд орж ирснээс хойш, Марал өөрийгөө давхар болсноо мэдэрч, бас итгэхгүйдээ хэд хонож, хязгааргүй их баярлаж буйгаа яаж илэрхийлэхээ мэдэхгүй, нөхөртөө хэлж чадахгүй байсаар хэдэн долоо хоног өнгөрчээ. Учир нь туурга тусгаарлаж, айл гэр болоод гурван жил болоход үрийн зулай үнэрлээгүй яваа билээ. Айлын гэргий болсон энэхүү хугацаанд Марал дотор биеэ чагнаж, үр хүүхэд мөрөөсөж, саахалт айлын эхнэрүүдэд атаархаж, нулимс урсган өнгөрөөсөн он жилүүд хөвөрсөөр юу юугүй гурван жил болжээ. Заримдаа биеийн юм цагтаа ирэхгүй хэд хоноход сэм баярлаж, одоо л нэг юм хүүхэдтэй болж гэж дотроо бодож байтал, жирэмсэн болоогүйн шинж аяндаа мэдрэгдэхэд "Заяагүй амьтан" гэж өөрийгөө дэмий л зүхдэгсэн. Эд хөрөнгөтэй газар хүүхэд төрдөггүй гэдэг үнэн юм гэж нутгийнхан ярина. Гурван жил болоход нойтон сормуустай амьтан заяагаагүй юм чинь, одоо хүүхэд гарна гэж юу л бол... гэх үгс ам дамжсаар түүний чихэнд хүрэхэд сэтгэлээр унахдаа, тэр зовлонгоо өөртөө л үүрэх гэж хичээнэ. Энэ мэтчилэн хэл ам дагуулан, хоног тоолон хүлээлгэж байж төрсөн ганц охиноо газар тавилгүй өсгөхдөө, "Хөөрхийдөө муу ээж минь энгэртээ тэврэх үртэй байг гэж цагаасаа өмнө явж дээ" хэмээн өрөвдөн боддог байлаа. Гэтэл тэр хөөрхөн бумбуул охин нь өнөөдөр гэртээ байхгүй. Ээж, аавынхаа хамаг л хайрыг аваад алга болжээ. Хувхай хоосон сэтгэлгүй хөндий цээж үлдээхэд, үхэх ч багадах хагацал тэдэнд учрах нь үнэндээ хорвоо тоглоод л байх шиг санагдана. Бумбуул охины сураг гарахгүй нэлээд хэд хонолоо. Бут довны хажууд торойх барайх тоолонд охиноо гэж гүйсээр очих, морь, машинтай хүмүүс ирээд явахад, өвөр түрүүг нь нэгжин харж, "авч явчихаад, авчирч байгаа юм биш байгаа" гэсэн горьдсон харцаар харахад сүүлдээ хэн хүнгүй л тэднийд буухдаа эмээж, зүрх алдана. Хажуу саахалтынхаа айлд хүртэл ороод "Танай авдрын ард ороод унтсан юм биш байгаа. Би үзээдэхье..., тэгэх үү" гэж гуйж царайчилна. Марал охиноо алдсан хувь заяатайгаа яагаад ч эвлэрэхгүй, бас итгэхгүй бүтэн намаржин гэрийн гадуур, дотуур хайж гүйлээ. Яалт ч үгүй байхгүй, багтах ч үгүй жижигхэн зайг хүртэл нэгжиж үзнэ. Ор дэрээ өдрийн хэд хэд л ухаж буулгаж, авдар савныхаа араар ухаж, урагш хойш нь хөдөлгөж үзээд, бүр цоожтой авдраа ч байн байн онгойлгож харна. Хашаа хорооны хойгуур, урдуур, дээгүүр, доогуур тонгойж, өдрийн хэд бол хэдэн ч удаа үзэхдээ цөхөрч шантрахгүйгээр үл барам, хайж болох бүхий л газруудыг нүд, сэтгэл, бие төрхөөрөө эрсээр л байлаа. Хаа холын дуу чимээг өөрийн эрхгүй чих тавин сонсож, "Ээжээ" гээд дуудах айлын хүүхдүүдийн дуунд хэдэнтээ ч гараад гүйв дээ. Ургахын улаан нар, уул, ус, долоон бурхан, Алтангадас одонд сүү өргөх л гэж өглөө эртлэн босож, хэдэн үнээгээ саана. Өглөөний мандах нарнаас эхлээд үдшийн бүрийд хүртэл гэрээ тойрч, сүүгээ өргөхдөө "Охиныг минь эсэн мэнд байлгаж хайрла" гэж залбирна. Элэг эмтэлсэн хувь заяандаа яагаад ч дасахгүй явах Марал, эхнэрийнхээ өрөвдмөөр байдлыг хараад, шар махтайгаа хатаж буй түүний нөхөр бүр ч илүү өрөвдөлтөй байх бөгөөд тэднийхийг тойрсон хэл яриа намжихгүй, эвий минь, халаг минь гэх үгсүүд тойрон эргэлдэнэ. Нэгэн шөнө унтаж байтал гэр дотор түжигнэх чимээ гарав. Марал шүдэнзээ салгануулан байж арайхийж зурж, лаагаа асаатал хавар давжаа гарсан гөлөг хатавчны ханын шийрээр шургаж орж ирээд, дулаан газар хайж байгаа бололтой гийнаж байлаа. Охиноо ороод ирлээ гэж бодоод ухасхийн боссон ч, эргэж орондоо хэвтэхийг хүссэнгүй. Даарч, өлсөж байгаа, нялх амьтан гэж санаад хоол өгч, хатавчны хаяа руу адсага дэвсээд хэвтүүлэв. Хэзээ Монгол хүн нохойтойгоо хамт хооллож, нэг гэрт хонож байлаа гэж бодовч, атигар жаахан охин нь энд тэнд ингээд л ядраад, зүдрээд яваа л юм шиг санагдаад, нэгэн жаахан амьтан хайрлачихвал ч зовлонгоос нь багахан ч болов нимгэлэх гэсэн санаа байлаа. Маралын иймэрхүү байдал биеэ муутгахад хүргэж, ялимгүй турж эцээд, нүднээс ч гарч эхлэв. Нутгийн хүмүүс Маралыг охиноо хайгаад гүйх ааш аяганд нь сэтгэлээ зүсүүлж, бас дэмий өрөвдөхөөс өөр юу ч үл хийж чадна. Саахалт айлынх нь авгайчууд ямар сайндаа л хоорондоо үглэн ярилцана. - Муу хар чацга, гарахгүй байж байж гарчихаад, энэ муу хүүхний өврийг харлуулаад, хаашаагаа алга болчихдог байнаа. Үрээ алдсан эхийн сэтгэлийн там гэдэг үгээр ч хэлэхийн аргагүй л байлгүй яахав дээ. Үнэндээ тамаа, там, там юм даа, хөөрхийс... Ээ Бурхан минь гэж дуу алдангаа хараах, өрөвдөхийг хослуулан ярина. Юу юугүй хүйтэрч, айлууд өвөлжөө хашаандаа бууцгааж, дулаан тохитой суух тэр цагт Марал охиноо олдоно гэж итгэсээр намаржааны хүйтэн бууцанд жиндүүлж, хөлдөж дагжитлаа л удаан суулаа. Тэгээд нулимс хөлдөөсөн өвлөөр аргагүй эрхэнд гэрээ ачаалж, өвөлжөө рүүгээ хөдөллөө. Охинтойгоо инээлдэж, шуугилдсан аз жаргалтай мөчүүдийг нь намаржааны бууцан дээр өвөл хөлдөөгөөд л аваад үлдчих шиг л боллоо. Бумбуул охиныхоо гэрээ тойроод түнтэгнээд гүйх, аягатай тарагаа асгачихаад хэлээ гаргаад, хуруугаараа зааж байгаа, халтайсан хошуу, уйлсан, инээсэн, эрхэлсэн, хорвоотой танилцах гэж ядаж буй дүр зургууд хөвөрнө. Гэрийнх нь гадаа тоодогнож ядрахгүй бор шувуунууд, тэдний шулганалдаан л сэтгэлд нь улам ойрхон санагдана. Яг л миний охин шиг шулганаад байх юмдаа гэж бодохоор л нулимс цээжинд бүдрээд л огшино. Марал шанага шанагаар нэрээд урсгасан ч тоогоо нь үгүй тавиланд сөхөрч л чадахаа ойлголоо. Өвөл ч өнгөрч, цагаан сар болдгоороо боллоо. Манай хоёр охиноо өдий болтол сураг ажиг байхгүй, олдохгүй болохоор тэр намрын сүүлчийн өдөр, өвлийн анхны хүйтэн хоногт даарч бээрээд, хээрийн амьтны идэш хоол болоод өнгөрчээ гэж бодно. Хэдүйгээр дөчин есөн хоног гүйцлээ ч цагаан сар хийхтэй манатай байлаа. Гэхдээ үр хүүхдээ золиослон байж хураасан айраг идээгээ оруулж, гэсгээгээд, орсон гарсан хүмүүст амсуулъя даа, ядаж охиныхоо хойноос буян хийе дээ... гэж ярьсаар, намар хураасан хоёр зуун литрийн задгай, том амтай, модон хувинтай айргаа арай ядан чирч зөөсөөр гэртээ оруулав. Тэсгэм хүйтэнд гадаа байсан болохоор айраг ч удаан гэсэж, Марал айргаа бүлэхээр эргүүтэл, бүлүүрт хүнд юм торох шиг болов. Айрганы гол гэсээгүй байж дээ гэж бодоод, дахиад эргүүлтэл хүүхдийн сэвлэг цухуйх шиг боллоо. - Ээжээ... хэмээн хашгирах гэргийнхээ дуунаар цочин харвал, эхнэрийнх нь царай хувхай цайгаад газар ойчив. - Яагаад манайд муу, муухай юм үүрлэх болов гэж нөхөр гэнэт сэжиглэн бодоод ухасхийн босох зуур, айрган дотор нь гуравхан настай охиных нь сэвлэг хөвж, тоодон бариувч нь цухуйж буйг хараад зүрх нь зогсчих шиг болов. Хэдэн сар хайгаад олдоогүй охин нь цагаан сарын өмнөхөн эрэл мухарлаж, сэтгэл санааг нь шулуутгав. Бидний хувь заяа, төөрөг тавилан юм байхдаа хэмээж гомдохдоо нулимс урсгахаас өөр юу ч хийж, бас яаж ч чадахгүйгээ ойлгоод л хорвоотой эвлэрлээ. Харсаар байтал халуун энгэр, дулаан алгандаа энхрийлэн хайрласан хуруухан чинээ охиноо алдаад явуулчихсан. Алдаж явуулахдаа охиныхоо сүүлчийн халуун амьсгалыг мэдэрч, анир үргээх хонгорхон дууг замхрахыг сонсоогүй ч, хорвоог хэзээ ч өршөөхгүй хатуу тавиланд дасахгүй гэж бүсээ чангалаад, хувь заяаны шуурганаар нөгөө ертөнцөд илгээгдсэн охиноо хөдөөгийн нэгэн зэлүүдхэн газар, цасны цоорхойд сэтгэл хөндүүрхэн тавиад буцаж ирлээ. Тэр өдрүүд гунигтай, өрөвдмөөр хэдүй ч хүнийх нь хувьд сүүлчийн замд үдсэн тэр шөнө анх удаа тэд бөх гэгч сайхан унтав. Түүнээс хойш зүүд нь хүртэл сайхан болж, зүүдэн дунд ээжий нь том уутаар дүүрэн чулуу өгч байна гээд зүүдлээд сэрлээ. Харин ээжий нь ууттай чулуунаасаа буцааж авсангүй, Тэр маш сайхан инээмсэглэсээр гарахдаа охиноо удаан үнсээд, эргэн эргэн харахдаа гар далласаар холдож билээ. 2008. 03. 29. Улаанбаатар хот

Гашуун үг ч хөндийрүүлж сэтгэл хоёрдуулж чадахгүй 

Гарцаагүй хов зөөгөөд ч итгэлийг минь хөргөж чадахгүй 

Галав юүлж орчлон хөмөрсөн ч холдуулж бүр ч чадахгүй

Газар, тэнгэр нийлж хорвоо давчуурсан ч салгаж бас чадахгүй

Даанч их бадамлаж асаж л чадах хайрандаа

Дэндүү их догдлоод тэмүүлж жаргана аа, амраг минь

Энгэрт нь эрхлэн өссөн уулын минь өвөр

Энэ миний л аав, ээж хоёрын минь нутаг

Элдсэн арьс шиг зөөлөн угтах нутгийн минь шороо

Энэ миний л аав, ээж хоёрыг минь хөдөөлүүлсэн бурхны орон

Сартай шөнөдөө дандаа зочилдог

Сайхан хоёрынхоо голомтыг эргэхээр би ирлээ

Багадаа өрөөлдөн нөмөрдөг буянтай хоёрынхоо дээлний

Буртагтай, саальтай үнэрийг нь санаад нулимсаа шингээх гэж би ирлээ

Зүүдэндээ дандаа л үздэг аав, ээж хоёрыгоо

Зүүн бүрдний зэрэглээнд саатан харахаар би ирлээ

Зүгээр байдаггүй хорвоог зөөллөн аргадаж хоцорсон талын тэнгэр

Зүс нь үл үзэгдэх ч цэгээн чулуунд нь мөргөхөөр би ирлээ

Та хоёрыгоо байхад нутаг минь

Тал нь дүүрэн байдаг гэж бодоогүй явж

Таанын толгой ишин дээрээ гунхаад

Тараг айраг цатгалан исдэг гэж мэдээгүй явж

Зүлгэж эрхлүүлдэг хөх салхиндаа

Зүгээр л нэг илбүүлэх гэж би ирлээ

Зүс нь ижил хоёр шаргаараа

Зүүн, баруун цүүрээрээ бууж мордох гэж би ирлээ

Илж урсдаг цүүрийнхээ өлөнгөөр

Ижилсэж их л хөл нүцгэн гүйсэндээ

Ээжийнхээ хийж өгсөн цэнхэр даашинзаар

Энгэрийн цэцэгстэй ихэрлэж зөндөө л гоёсондоо

Цэлийсэн тал, уул, усаа хараад

Цэгцэрч өгдөггүй бодлоо эмхэлж авах гэж би ирлээ

Цэлэлзээд ирдэг нулимсаа унагааж, зөөлхөн аргадуулахаар

Цэцэгт нугынхаа буурлуудад золгох гэж би ирлээ

Эвийдээ миний аав, ээж хоёрын минь нутаг

Энгэр шигээ дулаахан байсандаа

Эмзэглэж хатсан элгээ дэвтээх гэж ирэхэд

Ээх нарны илч нь дутуу санагдаад болдоггүй ээ

Энэ ч аргагүй шүү дээ, хэндээ ч буруугаа өгөхөв

Элээх оймсны тоо дуусаагүй та хоёр минь байхгүй

Эргээд ирэх ч биш, эргүүлээд босгочих ч биш

Эмээгийн гарт дахь эрих шиг он жил эргэсээр л үлдлээ

2003. 06. 08.

Намар навчис унахад

Яагаад сэтгэл шаналдгийг

Би мэдэхгүй

Нүүдлийн шувууд 

Тоонон дээгүүр сэтгэл даллан

Холоо одоход

Яагаад дагаад дэгэлздгийг

Би мэдэхгүй

Яруу найргийн эрхэмсэг

Торгон мөртүүдэд

Ялимгүйхэн гунисхийж

Яагаад сэтгэл донсолдгийг

Би мэдэхгүй

Ялдамхан хайранд ээнэгшин

Ядарснаа ч мэдэхгүй

Яагаад чам руу тэмүүлдгийг

би мэдэхгүй

Миний мэдэхгүй юм

Орчлонд дэндүү их юм гээч

Огт мэдэхийг хүсэхгүй зүйлүүд

 Мэдээж даанч олон биз ээ...!

2007. 05. 05

Уух дургүй ч дуртай юм шиг амсах бүгээхэн шаналан

Ухаарч үзэх гэж хундага харшуулан суух битүүхэн шаналан

Уйтгарлан санахдаа сэмхэн гэгэлзэх нь анирхан шаналан

Уруудчихаад өгсөх гэж уйлж зүтгэх хатуухан шаналан

Буурал хоёроо алдчихаад зэмлэж ядах насны шаналан

Бурхан гэж байдаг, үгүйд эргэлзэх дэмий шаналан

Буянтай харагдах гэж хичээх өрөвдмөөр шаналан

Буруудахад зөвтгөх юм шиг санагдах зөрүү шаналан

Дуулж чадахгүй ч дуулчих юм шиг гэгэлгэн шаналан

Дурлалдаа согтоод ханахгүй юм шиг санахын шаналан

Дутуу тавилангаа дүүрэн гэж бодох нэрэлхүү шаналан

Дугтарч үзээд хүч хүрэхгүй амьдрах хэцүүхэн шаналан

2003. 05. 01

Залуу минь чи таарсан юм шиг зам тосоод яахав

Залуурдуулахгүйгээр он цаг хурдалж явна

Замбуулингийн амьдрал урсаад өнгөрлөө

Захаас нь ч бол шүүрэхгүй бол, чи хожимдох нь ээ

          Сэтгэлээс илүү сайхан амьдралд бас байдаг

         Сэмхэн хэн нэгнийг зүрхэндээ нууж болдог

         Алдрай чинь болохгүй намайг сэтгэлдээ хадгал

         Амраг чинь болж чадахгүй ч, алдаа чинь би болог ээ

Яагаад ч би догдлохгүй байгааг

Ядаж чи харахгүй байна уу

Яг чам шиг нэгэн сайхан эрийн нөмөрт

Янаг нь болоод би аль хэдийн ирчихсэн байхад...

              Гэзэг үсээ шууж боосон

             Гэдэс цээжээ нууж далдалсан

            Түүртэх ч юмгүй шулуухан амьдралтай

            Тавиланд чинь байхгүй бүсгүйг харахгүй байна уу

Үйл лай хоёр ч салгаж чадахгүй хайранд минь

Үхэл хүртэл дөлж жаргалтай байгааг минь хар л даа

Үүдээр нь орж, өрхийг татсан гэргий нь юм болохоороо

Үнэнч дээ би ханьдаа, яав ч гомдоож чадахгүй нь ээ

          Хэдэн намар, хэдэн өвлөөр ч

          Хүлээгээд ч хэрэггүй дээ, намайг

          Хамтдаа мөртлөө харамлан харамлан байдаг

         Ханьдаа би дэндүү их хайртай

Гудамжны буланд намайг хүлээхдээ чулуу оролдсоор байгаад

Гутал чинь цоорох дөхсөн байна аа

Гуниад яахав, цаагуур чинь дүүрэн охид

Гуя хас нь гялалзаад чамайг хүлээгээд л зогсож байна...

2003 он

Үлгэр шиг хөх эрихээ

Имэрч суугаад

Эмээ минь залбирна

Өндөг шиг жижигхэн ертөнц

Өвөр дээгүүр нь өнхөрч

Он цаг

Өвдөгөөр нь дамжаад

Цаашлана...  

Домог шиг бор эрихээ

Бөгцийж суугаад

Өвөө минь имэрнэ

Хоргол шиг жижигхэн хорвоо

Хормой дээгүүр нь хөлбөрч

Хүрэн хүрэн толгод

Хурууг нь дамжаад

Хүүшилнэ...

Эмгэд шиг бор эрих

Өвгөд шиг хөх эрих

Орчлон шиг өнхрөөд холдох

Жингийн цуваа

Зуун найман залбирал

Хорвоо шиг хөлбөрөөд одох

Амьдралын харгуй

Зуун найман суврага

2011. 10. 23.

Улаанбаатар хот

Хөгжим: Г. Жанцансамбуу                                    Шүлэг: Б. Урангоо

Дуучин: Д. Батцэцэг /СУИС-ийн эстрад дууны ангийн оюутан/

Зүрхэн дээр цохиж жингэнэх мөнгөн хонх шиг

Сэтгэл минь хачин их гэгэлзээд байх чинь

Зүггүйхэн мөрөөдөлдөө зүүдлээд сэрэхгүй шиг

Сэрүүн мөртлөө жигтэйхэн их догдлоод байх чинь

                Дх:  Энэ өмссөн гоёхон дээл шиг торгон дурсамжтай

                       Энэ зүүсэн цагаанхан гоёл шиг гэгээн аялгуутай

                       Даанч дэндүү дасал болсон

                       Дахиад хэзээ ч учрахгүй

                       Оюутан насны он жилүүддээ баяртай гэж хэлж чадахгүй нь ээ

Дурсгал сөхөхөд инээж угтах жижигхэн зураг шиг

Дуу ч үгүй намуухан ширтээд байх чинь

Дэггүйхэн үерхэлдээ даанч эгэлхэн шиг

Дэврүүн мөртлөө жигтэйхэн их гэгэлзээд байх чинь

              Дх:

Хацар даган урсах ижилхэн цагаан дуслууд шиг

Хайрламаар нууцхан ээнэгшээд байх чинь

Хэнэггүйхэн дурсамжаа илүүтэй хадгалах шиг

Гэнэхэн мөртлөө сэм сэмхэн үгүйлээд хоргодоод байх чинь

           Дх:  

Уйлаад л буцах юм даа, алагхан нүдэн минь

Уйлаад л буцахын тоолонд

Урагдчихдаг юм, энэ хүрэнхэн зүрх минь

Уруухан эргээд алхахад

Урсчих юм даа, энэ гэгээнхэн сэтгэл минь

Уйлаад л тайвшрах юм бол

Уйл даа, уйл..., алагхан нүдэн минь

Удахгүй эзэндээ очих тэвэрт минь

Уужиртлаа жаахан уйлаадах даа, алагхан нүдэн минь

Хүрч чадахгүйн тавилан байдаг л юм шүү, алдрай минь

Хүнийх байлаа ч бидэн хоёр учирлаа шүү дээ, амраг минь

Хожуухан ч гэсэн орчлон уулзууллаа шүү, хонгорхон минь

Хорвоо иймдээ ч өөрөө утгатай байдаг бизээ, хайр минь ээ

Ядам хуруунд чинь сүйн бөгж зүүчихээд

Янаглал амсах эрхгүйг тавилан өөрөө мэднэ ээ

Нүгэлт хайрын өмнө хэн хэн нь буруутай ч

Нүцгэн дурлалын амтыг зоргоороо хүртэж болохгүй ээ

Зөрөг замын эхэнд охидын минь ээж хүлээхэд л

Зөвхөн сэтгэлийнхээ гүнд нууцхан хадгалж л чадна

Зөв л гэж хорвоо дуугарч ч зүрхлэхгүй тавиланд

Зүүдэндээ л харин бардамхан уулзъя даа, алагхан нүдэн минь

Үнсүүлчихээд л буцах юм даа, алагхан нүдэн минь

Үнсүүлээд л буцах тоолонд

Өрөвдөх л юм даа, аймхайхан хонгороо

Энгэрт минь эргээд хоргодоход

Эмтрэх л юм даа, адтайхан амраг минь 

Тэврүүлээд л болчихдог юм бол

Тэвэрье, нэг сайхан тэвэрье..., наалинхай минь

Сул асгарсан гэзэгний чинь үзүүрт би жаахан уяагдъя

Сур ханасан цээжинд минь чи жаахан уйлаад л тайтгарчих аа

Үнсүүлээд л болчихдог л юм бол

Үнсье, мэлмэн нүд, ялдамхан уруулыг чинь үнсье, алагхан нүдэн минь

Минийхээ тэвэрт эрхэл, тэгээд жаахан тунирхаад 

Мэлмэртлээ уйлаад буц даа, алдрайхан минь

Бүсгүй бүхэн уйлахдаа өөр өөр өнгөтэй ч

Нулимс л зохимоор хөөрхөн нүдэн минь

Бүсгүй бүхний инээд өөр өөр аялгуутай ч

Сүүдэр ч сүлэгдмээр алагхан нүдэн минь

Санавал ч санаарай, яадаг юм бэ

Санахын тоолонд дэлхийг сэмэртэл санаа алдаад шаналах л байх

Саваагүйтэж нэг уумаар байвал уу, яадаг юм бэ

Сайхан амрагийн дуу аялаад саранг эмзэглэтэл гуних л байх

Асгартал уйлаад л ав даа, алагхан нүдэн минь

Аргадахын учиргүй ааштайхан хонгор минь

Ангир нуурандаа амар л суудаг гэдэг дээ

Айлын гэргий сэтгэлийн жолоотой байдаг юм шүү

                                                Алагхан нүдэн минь ээ

Үнсэх ч эрхгүй уруулыг

Үгүйсгэж би чадахгүй ээ

Амь шигээ хайртай шүү

Аминаасаа ч илүү хайртай шүү, алаг нүдэн минь                                                            

2011. 03. 18.

Улаанбаатар хот

Бүр холын холд бүдэгхэн инээвхийлэх

Бүсгүй од

Бүр холын холоос бишүүрхэнгүй үлээх

Бүсгүй салхи

Бүр холын холоос чимээлж дэлбээлэх

Бүсгүй цэцэг

Бүр холын холоос бодол урвуулан холдох

Бүсгүй заяа

Хорвоогийн хамгийн гоё шигтгээ, бүсгүйчүүд

Хачин хол харагддаг хүсэл мөрөөдөл, бүсгүйчүүд 

Харчуудын зүрхний хамгийн үнэтэй гижиг, бүсгүйчүүд

Хаврын бороо, намрын сэмэрсэн гуниг, бүсгүйчүүд

2007. 12. 24.

Улаанбаатар хот

Идэр дээд сургууль

Хааяахан хээр талд бодолдоо шаналан суух дуртайсан

Борог өвсний дундуур огтоно хөеө зөөн мөлхөхөд өхөөрдөн

Чимээ гарган цочоочихгүй юмсан гэж ихэд хичээн

Зөндөө удаан суухдаа түр ч болов амардагсан

Заримдаа урсгал харан мөн ч удаан суух дуртайсан

Зуны оройн наранд нуруугаа ээн, элдвийг бодож байхдаа

Зуун жилд тохиохгүй ганцхан жаргал минь юм шиг санагдан

Зүв зүгээр цагийг элээсээр үдшийн бүрийг хүлээдэгсэн

Намрын бороонд нөв нөмгөн алхах дуртайсан

Нүцгэн дуслууд үсэн дээгүүр минь бөмбөрөхдөө

Намайг ээрдэг шүлгийн мөртүүдтэй хамт

Намуухан зүрх нүдэж найраг тэрлүүлдэгсэн

Цэгээн талынхаа энгээр шүүдэрт жиндүүлж алхах дуртайсан

Цэв цэнхэр тэнгэрийн хормойд одод зүүгдсэн шөнөөр

Орчлонгийн нууцлаг бүхний учрыг олохсон гэж

Олон олон бодолдоо дарагдан суухдаа амьдрах урамтай болдогсон

2006. 07. 26

Халамцуухан байхад нь хамтдаа баймаар хонгор минь

Хачин чанга тэврүүлчихээд үнсүүлээд л баймаар амраг минь

Хамгийн сайхан дарсыг хувааж уучихаад л согтмоор алдрай минь

Хайртай шүү гэж хэлээд уйлаад л зүүгдмээр амраг минь

Хамгийн гашуун дарсыг танд зориулж сөгнөөд

Хамгийн гоёхон даашинзыг танд зориулж өмсөөд

Таньтай хамт танго бүжмээр байна

Тавилан заяагаа эргэтэл танго эргэмээр байна

Тавилан заяаны эргүүлэгт тантай хамт

Танго бүжмээр байна

Танил сэтгэлийнхээ толинд тантай хамт

Танц гишгэмээр байна

Таныхаа гоё үнэрт мансуурчихаад

Тэврээд л үлдмээр байна

Таашгүй, олшгүй бүхнийг мартчихаад

Таныгаа л аваад үлдмээр байна

Та үлдээч

Тантай хамт танго эргэмээр байна

2011. 05. 19.

Улаанбаатар хот

Таанын үнэр салхинд сарниад нэг л дутуу

Таньгүйгээр нутаг минь хоосон юм шиг нэг л дутуу

Шанзны эрхэмсэг ая солгой юм шиг нэг л дутуу

Шаналсан цээжинд жавар хургаад сэтгэл минь нэг л дутуу

            Уул давахад л угтах гэж сандардаг ээжий минь

            Уйлаад очиход нулимстайгаа инээмсэглэж тосохгүй

            Уулзчихаад л сэтгэл амардаг ээжий минь

            Урсаад гарах нулимсыг минь арчаад үнсэхгүй

Нутаг минь сайхнаараа угтаад л байхад

Сүүдэр нь намайг дааруулаад байна

Нуур нь усаараа цалгилаад л байхад

Нулимс минь намайг гуниглуулаад байна

            Элгэнд нь бүлээцэж өнжихөд

            Ээх нарны илч нь дутуу

            Энгэрт нь тэрийгээд хэвтэхэд

            Ээвэр уулын нөмөр нь дутуу

Дуулж л суугаад уйлах гэтэл

Дуулах дууны аялгуу нь дутуу

Инээгээд л алхах гэтэл

Инээх инээмсэглэлийн үзүүр дутуу

           Уух гэж амсахад

           Нэрмэлийн амт нь дутуу

           Учирлаад ухаарах гэтэл

           Ухаан минь хүрэхгүй дутуу

Дутуу, дутуу, юм бүхэн дутуу...

Дутуу л явах гэж дуулимд ирснээс хойш

Дундхан бүхнийгээ сэтгэлдээ

Дүүрэн гэж санаад өөрийгөө аргадъя

            Орчлон бүхнийг хугаслаад

            Орхиод явахдаа ээжий минь ээ

            Оргүй хоосон бүхэн тань

            Охинд чинь дутуудаж л үлдлээ

2003. 04. 20

ЯРУУ НАЙРАГЧ БАТСҮРЭНГИЙН Б. УРАНГОО:

Монголын зохиолчдын эвлэлийн гишүүн,

Яруу найрагч Батсүрэнгийн Урангоог гэр бүлийнх нь хамт

 ХАЙРЫН ХОНГОР ЗУЛ сэтгүүлийнхээ

ХАЙРЫН ХОЙМОР буландаа урьж,

халуун дулаан яриа өрнүүлснээ уншигч танаа толилуулж байна.

Сайн байцгаана уу? Хайрын ХОНГОР ЗУЛ сэтгүүлийн ХАЙРЫН ХОЙМОР буланд та хоёрыг хүндэтгэлтэйгээр урьж байна.

Зочид:  Сайн, сайн байна уу? Баярлалаа.

Эхлээд та хоёртойгоо танилцъя даа. Та хоёр минь гэр бүлийнхээ тухай, нутаг усныхаа тухай, мөн аль нутгийн уугуул, хаана төрж өссөн гээд ярилцвал зөндөө сайхан хууч дэлгэгдэх байх...?

Ж. Дамдинсүрэн: Намайг Жамцын Дамдинсүрэн гэдэг. Архангай аймгийн Эрдэнэмандал суманд өссөн. Хөвсгөл аймгийн Рашаант суманд төрсөн. Эрдэнэмандал сум аавын минь нутаг болохоор багад тийшээ нүүж суурьшсан. Одоо хувиараа бизнес эрхэлдэг.

Б. Урангоо: Батсүрэнгийн Урангоо гэдэг. Архангай аймгийн Эрдэнэмандал суманд төрж, өссөн. Аав, ээж хоёр минь малчин, саальчин хүмүүс учир хөдөөгийнхөө бор бор толгод дунд шаазангийн хагархай, алаг чулуугаар тоглож, ишиг, хурга, тугал хариулж гүйсээр хүүхэд насаа өнгөрөөсөн байдаг. Монгол хэл, уран зохиолын багш мэргэжилтэй, одоо их, дээд сургуулиудад багшилдаг.

Даймаа ах та эцэг, эхээсээ хэдүүлээ вэ?

Ж. Дамдинсүрэн: Би зургуулаа, айлын том хүү, гурван эрэгтэй дүү, хоёр эмэгтэй дүүтэй. Одоо өрх гэр толгойлж, эхнэр, хүүтэйгээ амьдарч байна. Миний хүү Алтангадас долоон настай. Хоёрдугаар ангид сурдаг.

Таныг их сайн хүн гэж сонссон. Яагаад нөхдөөсөө тийм сайхан нэр зүүх болсон нь миний сонирхолыг ихэд татаж байна?

Ж. Дамдинсүрэн: Мэдэхгүй..., би ч их нэрэлхүү хүн дээ, бас иймэрхүү юм ярихаар санаа зовоод байдаг юм. Бусад хүмүүс л миний тухай хэлэх байх, би ч бас тийм сайн, мундаг хүн биш шүү дээ. Тэгээд би одоо өөрийгөө юу ч гэж ярихав дээ. /инээв/

Та хоёр амьдралынхаа гал голомтыг бадрааж байсан дурсамжаасаа хуваалцвал...?

Ж. Дамдинсүрэн: Аав, ээж хоёр минь Эрдэнэмандал суманд нэг байшин авч өгч байсан.

Хурим найрын өдөр товлогдчихсон, юу юугүй л ойртсоор байдаг. Урангоо манайхаар орж, гардаг болоод нэлээд удчихсан. Хоёулаа байшингаа хамтдаа янзалж, хаана нь, юу хийх вэ гээд л, найзынхаа өгсөн тавилгын каталоги үзэж байгаад л бүх тавилга, стенк, ор, буйдан, сандал, гал тогооныхоо тавилгыг хүртэл өөрсдөө хийчихсэн. Урангоо булангаас нь барьж, би хадаж, хөрөөдөж, эвлүүлж, наагаад, тэр үедээ л тэнд байхгүй тавилганууд хийгээд тавьчихаж билээ. Анхнаасаа л бид хоёр бүхий л зүйлээ хамтарч хийсэн болохоор минийх, чинийх гэдэг ойлголт байдаггүй. Тэр жилийн 08-р сарын 18-нд нутгийн олон түмэн, анд найз нөхөд, ах дүү, аав, ээжүүдээ цуглуулаад, нижгэр сайхан найр хурим хийсэн.

Б. Урангоо: Хуримын өглөө нар тусангуут л намайг авахаар ирсэн. Хөдөөний хурим ёс төр ихтэй, намайг нууж, бэрээ олж ав гээд л... Ээж минь жижиг хүүхдүүдэд "Эгчийгээ зааж өгч болохгүй шүү" гээд чихэр тараачихсан. Хадам ээж том дүүгээс асуухад, "Болдоо ахынд байгаа" гээд хэлчихсэн гэсэн. Явах цаг болж, хүмүүс бэрийн дуу дуулж, гэрийг нар зөв тойруулан, аавын зурганд мөргүүлээд гарахад, ээж минь уйлж, хүмүүс бүгд л нулимсаа залгиж зогсоход, би уйлсаар л гэрээсээ гарч билээ. Гэтэл бэрээ авахаар ирсэн хадам ээж өөрөө уйлчихсан, манай нөхөр бас уйлчихсан байж. Ээж минь хадмын газар үлдээгээд буцахдаа "Буцаж битгий гүйгээрэй" гэж хэлээд, орны урд өвдөглүүлж суулгаад, дээлийн хормойн дээр гурван чулуу тавиад явахад, араас нь босоод гүйчихмээр л санагдаж билээ. Би яаж ч чадахгүй уйлаад л үлдсэн юм. Ингээд л би айлын хүн болж, Даймайгийнх гэдэг айл төр улсдаа данстай, өрх гэр болон бүл нэмж,  туурга тусгаарласан байдаг. 

Анх хэрхэн дотносож байсан бэ? Тэр  гэгээн түүхээсээ хуваалцаач?

Ж. Дамдинсүрэн: Бид хоёр нэг сум, нэг сургуульд сурч байсан. Нэг нэгнээ багаасаа таньж мэддэг байсан.  

Б. Урангоо: Даймай доод анги, арван жилийн сургуулиа төгсөөд "Эгч, эгч" гэж гүйсээр байгаад аваад суучихсан.

Хань хэмээх эрхэм хүний хамгийн сайн үнэлгээ юу  вэ?

Ж. Дамдинсүрэн: Манай Урангоо сайн бэр шүү. Сайн бэр гэдэг нь аливаа хүмүүсийн дээд үнэлгээ гэж бодно. Би арваад жил хамт амьдарч байхдаа хэн нэгэнтэй муудалцаж, хэрэлдэж байхыг нь үзээгүй. Энгийн байхдаа яриа хөөрөөтөй, инээд, дуу шуугиантай хүн шүү дээ. Нададтай муудалцсан, уурласан үедээ бүр ч дуугардаггүй. Хэзээ хойно ая эвийг нь тааруулж байгаад хэдэн жинтэйхэн үг орой руу ортол хэлчихнэ. Өөр олон юм нуршилтгүй биздээ.

Б. Урангоо: Манайхыг хүргэний үүдтэй айл гэж ярилцдаг. Эгч, дүү, бид гурав үнэндээ сэтгэл амар, сайхан аж төрж, амьдарч байна. Мэдээж энэ л ханийн минь хамгийн сайн үнэлгээ байх. Юу ч мэдэхгүй хүүхэд насандаа үерхэж байгаад суусан. Айл гэр болсон хойно би сургууль соёлд орж, хот хүрээнд ирсэн. Оюутны дөрвөн жил, магистрын хоёр жил, докторантурын дөрвөн жил гэх энэхүү хугацаанд арыг минь дааж, сурч боловсрох бүхий л орчин нөхцлийг хангаж өгч байсан. Намайг мөнгө ол гэж зах дээр гаргаагүй, ганзага үүрүүлж хил дамнуулаагүй, цалин бага гэж өөлж гоолоогүй, дуртай ажлыг хийлгүүлж, амьдралаа өөрөө л үүрч яваа эгэлхэн залуу, тэглээ гээд хошуугаа унжуулж, урвагнаж суугаагүй юмдаг. Би арван жил сурч, арваад жил ажилласан хэрнээ нөгөө л цалин бага багш шүү дээ. Уран бүтээлийг минь дэмжиж, миний хэдэн номуудыг нөхөр минь бас хэвлэж өгсөн байдаг.

Анхныхаа хүүхдийг өлгийдөж авч байсан сайхан дурсамж болоод хөгжилтэй явдлаас хуваалцахгүй юу?

Ж. Дамдинсүрэн: Бидний анхны хүүхэд охин байсан. Хөдөө нутагтаа төрсөн. Аав болж үүрэг, хариуцлага үүрэх, амьдрал тэмцэл, бас хагgцал зовлон гэдгийг миний охин надад ухааруулсан. Би энэ тухай ярьж чаддаггүй юм.

Б. Урангоо: Даанч миний охин бурхан болсон. Тэгээд бид хоёр охинд хайртай болчихсон юм шиг байгаа. Хүүгээ олчихоод ЭХО-д харуулахад "Охин байна" гэлээ. Төрөх дөхөөд, бид хоёр ч бэлтгэлээ хийгээд л... Хоол, цайны халуун сав, ор дэрний даавуу, өлгий гээд бүх зүйлээ охидын зурагтайг авчихсан. Би төрөхөөр эмнэлэгийн хагалгааны орон дээр кесервт орж, эмч "чи утсаар ярьж, мессеж бичиж болно" гээд... Хүү минь уйлаад гарах тэр агшинд Даймай утасдаж, эмч надад "Хүү байна" гээд харуулахад, миний нулимс аяндаа л урсаад,  нөхөртөө "Хүүтэй боллоо" гэтэл "Худлаа яриад" гээд дуу муутай, урамгүйхэн дуугарч билээ. Манай хүн охин гэж итгэсэн байсан учир хүүгээ голохоо шахсан шүү. /инээлдэв/

Одоо бие биенээ нүдэн дээр нь илэн далангүй магтаж, мөн сайхан чанаруудыг нь дэлгэх үү?

Ж. Дамдинсүрэн: Ухаантай, аливаа юманд хүлээцтэй ханддаг.

Б. Урангоо: Манай хүн ажилсаг, шударга, дайчин, тэмцэгч зантай. Аливаа юманд их хянуур, няхуур ханддаг. Ямар сайндаа л урд насандаа хаширч үхсэн хүний сүнс байх гэж би хочилно. Харин уурлахдаа үгээ бодохгүйгээр шууд хэлчихдэг муу талтай. Гэхдээ эргээд юу ч бодож, санадаггүй нь сайхан. Хамгийн илүү сайн чанар нь өртөй байхаасаа үхтэлээ айдаг. Хүнээс юм авчихвал эргүүлээд хурдан өгнө. Хүний юманд их дургүй. Өөрийнхөөрөө л байх гэж үздэг. Намайг уран бүтээл хийхэд ойлгож дэмжиж, түүнийг хийх бүхий л боломжуудыг бүрдүүлж чадаж байгаа түүний тэрхүү зан чанар нь намайг улам илүү амар тайван байлгадаг.

Бүсгүй хүний заяа эрийн хийморийг дагадаг гэдэгтэй санал нийлэх үү?

Ж. Дамдинсүрэн: Нийлж байна. Эр нь уруу дорой бол эм нь яаж ч тэмцээд дийлэхгүй. Нэг л мэдэхэд хоёулаа адилхан болчихдог сөрөг тал бий.

Б. Урангоо: Тэр ч үнэн шүү. Эрчүүдийн хийморийг бүсгүйчүүд атгаж суудаг. Эр нөхрөө хэдүй чинээ хүндэлнэ, тэр чинээгээр нөхрийнх нь хийморь босдог. Учир юу гэвэл бусадтай хандах хандлага, амьдралд хандах хандлага, ах дүүтэйгээ хандах хандлага, нэр төрдөө хандах хандлага... гээд олон юм тэнд яригдана. Би хувьдаа нөхрийнхөө болоод бусдын нэр хүндийн асуудалд хүндэтгэлтэй ханддаг. Ер нь хүний баян тарган, ядуу хоосон нь хамаагүй, би материаллаг зүйл тийм ч их дуртай биш. Би түүний эхнэр, тэдний бэр, бэргэн, бэр эгч нь, найзын гэргий... гээд олон хүний нэрийн ард миний нэр үргэлж зүүгдээстэй явдаг. Тэгэхээр би буруу явж болохгүй гэдэгтээ бат итгэлтэй байж чаддаг. Ингэснээр би бусдын өмнө буруугүй байж чадвал өөрсдийнхөө өмнө зөв байж чаддаг. Энэ л миний нөхрийнхөө хийморийг өргөх шалтгаан болдог гэж би хувьдаа үздэг.

Өнөөдөр гэр бүлийн үнэт зүйлийн тухай их ярих болжээ. Та хоёрын бодлоор гэр бүлийн үнэт зүйл гэж юу вэ?

Б. Урангоо: Ажил, гэр, ажил гэр, ажил гэр..., амьдрал, амьдрал, амьдрал..., үр хүүхэд, тэр минь, энэ минь гэж чин үнэнээсээ юм шиг хэрнээ шал худлаа гүйсээр байгаад нар мандахыг, бас жаргахыг хүртэл цөөхөн харж, уйлах нь хүртэл худлаа олширсон нийгэмд хайрлах, хайрлуулах сэтгэл гэдэг үгийг шал өөр утгаар хэрэглэсээр жинхэнэ оюун ухаан, сэтгэлээсээ холдоод, энэ бодит орших материаллаг зүйлд хэтэрхий шунаж, эд хөрөнгө бүтээх гэж нэг нэгнээ гомдоож, бас зовоож, хуурамч бүхнийг гүйцээхээр махарч, зүтгэж байснаа мэдэрч билээ. Бас бие биенээ "минийх, минийх л" гэж өмчирхөж, өөр бусад руу харахад нь хүртэл цагдаж, хорьж, тэр "би"- гээсээ салж чадахгүй дээ өнөөдөр хүртэл зовж буйгаа ч мэдэхгүй, "алдчихгүй юмсан" гэсэн амин хувийн бодол тээсээр насныхаа талыг өнгөрөөхдөө, өрөөл бусдад муу санаж, орчлонгийн муу, муухай бүхэнтэй л өөрөө өөрсдийгөө хольж хутгаж байгаагаа ойлгож авах л тухайн үнэт зүйл болж үлдэх байх.

Гэр бүлийнхээ санхүүг хэн нь барьдаг вэ? Бүсгүйчүүд ихэвчлэн үрэлгэн загнах гээд байдаг. Урангоо мөнгө зарцуулалтанд хэр хянамгай ханддаг вэ?

Б. Урангоо: Би ч мөнгөнд нэлээд хянамгай шүү. Барагтай бол дэмий үрэхгүй. Ер нь гэр орны бүхий л тооцооны асуудлыг нөхөр маань хийдэг. Яг үнэндээ надад санаа зовох зүйл байдаггүй. Манай гэрт давс, цай, гурил, будаа байна уу, үгүй юу гэж үздэг ч үгүй, боддог ч үгүй. Бас дэлгүүрт үнэ нь хэд байдгийг ч мэддэггүй. Угтаа би өөрөө авч цуглуулдаггүй гэсэн үг л дээ. Манайх бүгдийг нь дуусгадаггүй, дүүргэдэг учраас бас санаа зовдоггүй бололтой. Тэр бүхнийг нөхөр зохицуулчихдаг. Бүсгүй хүн гэхэд би ч ичмээр дамшиг даа гэдэг шиг... Ямар сайндаа л нөхөр маань "Замура тороо даллаад гаръя даа" гээд л инээдэм болгохов.

Б. Урангоо та уран бүтээлийнхээ талаар ярихгүй юу?

Б. Урангоо: Би дөнгөж гурван номоо нэгэн зэрэг өлгийдөж авлаа. Хамгийн анх 2004 онд "БУРХНЫ ШУВУУ" яруу найргийн ном хэвлэсэн. 2007 онд "ХААЯАХАН..." яруу найргийн ном, "ЭГЭЛ АМЬДРАЛ ЭГЭЛЭЭРЭЭ АГУУ" хэмээх өвөөгийнхөө тухай дурсамжийн номуудтайгаа, "Бурхны шувуу" номоо дахиж хэвлэж, гурван ном зэрэг хэвлэж байсан. Шинэ оны өмнөхөн "СЭТГЭЛИЙН ӨРГӨС" яруу найраг, "ТЭНГЭР УРВАХ ЦАГ" яруу найраг, "ОХИНОО ХАЙСАН НАМАР" өгүүллэгийн номууддаа хэвлэж, гар дээрээ аваад байна. Тун удахгүй бас хүүхдийн гурван ном хэвлэнэ.

Та одоо хичнээн дуутай болж байна вэ?

Б. Урангоо: Би саяхан аялгуу хийгдсэн дууны шүлгүүдээ нэгтгэж үзсэн. Дөч гаруй шүлгэнд аялгуу хийгдчихсэн байна. Мөн хөгжмийн зохиолчид, дуучид авчихсан шүлгүүдээ оруулаагүй байгаа.    

Мэдээжийн хэрэг ханьдаа зориулж олон сайхан шүлэг бичсэн байж таараа. Нөхөртөө зориулсан шүлгүүдээс тань дуу болсон уу?

Б. Урангоо: Байгаа,  нэлээд хэд байгаа. "Даанч хол байна даа" гээд миний хамгийн анхны гоё, их сайхан дуу байдаг. Хөгжмийг Б. Бямбабаяр гавъяат зохиож, миний найз Б. Бямбачулуун дуулсан. Манай Бямбаа ч маш гоё, уран дуулсан даа. Нөхөр маань анх удаа олон хоног хөдөө ажлаар явчихсан хойгуур нь бичиж байсан.

                        Саран жаргахаа мартаад өдөржин ээрч өнжлөө

                        Салхи нь үсэнд эрхлээд үзүүрээс нь зүүгдээд өнжлөө

Санахгүй гээд байхад сэтгэлд хургаад өнжлөө

Сархдад согтуурч суугаад сайханд нь манарч өнжлөө

Дх:          Дэргэд минь байгаагүй ч

Дэрэн дээр минь ижилсэж хононо

Дэрлэсэн гараа сунгахад ч

Дэндүү хол байна даа, чи минь... гэсэн үгтэй.

Яруу найргаас гадна үргэлжилсэн үгийн зохиол оролддог уу?

Б. Урангоо: Одооноос эхэлж оролдож байна. Гэхдээ би өмнө бичиж байсан өгүүллэгүүддээ нэгтгэж, сая "ОХИНОО ХАЙСАН НАМАР" нэртэй өгүүллэгийн ном болгоод гаргасан. Удахгүй цоо шинэ өгүүллэгийн ном, туужийн номууд гаргана. Одоо ерөнхийдөө бэлдээд эхэлсэн байгаа.

Урангоо та яруу найраг, Даймаа хоёргүйгээр амьдралыг хэрхэн төөсөөлөх вэ?

Б. Урангоо: Би бага байхаасаа л шүлэг бичих гэж оролддог байсан. Хувь тавилан гэж үл гүйцэлдэх, үзэгдэж харагдахгүй хэрнээ хүмүүсийн сэтгэл, оюунд байгаа тэр зүйлийг байгаа гэдэгт итгэдэг. Шүлэг бичдэг болоод л би Даймайг олж харсан байх гэж боддог. Би ном уншдаггүй, уран зохиол, шүлэг, яруу найраг ойлгодоггүй байсан бол амьдралыг ч ойлгохгүй л байх бизээ. Ядаж л би баян хүнтэй сууна гэж тэнэгтэх байж ч магад. Амьдралаа бид хоёр хар багаасаа, тэгээсээ хамтдаа эхлээд өнөөдрийг бүтээсэн болохоор уйдна чинээ даанч санаагүй л явна. Тэгэхээр төсөөлөгдөхгүй л байна гэсэн үг.

Амьдрал гэдэг жаргал, зовлонгоор дүүрэн байдаг. Хууль юм шиг сүлэлддэг. Та хоёрын амьдралын хүнд үе хэзээ байсан бэ?

Ж. Дамдинсүрэн: Байлгүй яахав... Анхны хүүхдээ алдаж байсан. Бодоход ч аймаар өдрүүд тэгэхэд л урссан даа.

Б. Урангоо: Тиймээ, хэцүү, хүнд үеүүд зөндөө байсан. Хорь хүртэл насандаа зовлон зүдгүүр, хагацал гэж үзэлгүй өссөн би хэдхэн жилийн дотор л аавыгаа гэнэт алдаж, охин минь найман сартайдаа эндэж, ээж минь бурхан болоод буцчихаж билээ. Уйлж өнгөрөөсөн өдрүүд надад маш олон байсан. Тэгээд л би оюутан байхдаа "Бурхны шувуу" хэмээх анхны номоо хэдэн сар уйлж байж л бичсэн юмдаг.  Тэр номынхоо төгсгөлд

Өөр ертөнцийн үүдийг сөхөж

Уучлаарай гэж гуйя

Өгч амжаагүй хайр

Хэлж амжаагүй үгээ гүйцээх минь... гэсэн гутгаар бүлэг нэмж оруулсан юм.

Сэтгэл гэдэг тогтворгүй атлаа заримдаа гомдол дүүрэн байдаг. Та хоёр хэзээ ч юм бэ, хэнд ч юм нугармаар, хугармаар гомдож байсан тохиолдол бий юу?

Б. Урангоо: Би амьдралдаа нугарч, хугарталаа гомдож байсан үе бий. Аав, ээж хоёр минь насан залуугаараа хорвоогоос буцаад явчихсан тэр үед, хэн нэгэнд гомдохдоо хаана, хэндээ ч очихоо мэдэхгүй, тийм зарим нэгэн өдрүүдэд "Яасан ч эрт явчихав даа" гэж уйлсан. Анхны номоо, анхны дуугаа гаргачихаад хөөрч дэгдээд очих аав, ээж  минь байгаагүйд "Үр хүүхэд биднийхээ сайн сайхныг үзэлгүй яах гэж эрт буцаав дээ, юундаа, юу руугаа яараав дээ...!!!?" гэж би уйлж байсан. Харин сайн нөхөр, сайхан ханийн хүчинд өнөөдөр би сайхан сайхан амьдарч байна. Орчлон надаас авсан бүхнийхээ хариуд сайхан хань заяалгасан байх аа гэж боддог.

Хүний дотоод сэтгэлд ямар нэгэн айдас байх элбэг. Та хоёрын дотор байдаг айдас юу вэ?

Ж. Дамдинсүрэн: Байхгүй

Б. Урангоо: Хувьхандаа бол байхгүй... Харин би Монгол хэл, уран зохиолын багш, басхүү яруу найрагч болохоор тэр ч юмуу маш их үндэсэрхэг үзэлтэй юм билээ. Хэзээ хойдохын Монгол орон хүнийх болчих вий гэх битүүхэн айдас төрөөд байдаг юм.

Өнөөдрийн нийгэмд гэр бүл салах асуудал нэлээдгүй байна. Үүнд хэрхэн ханддаг вэ?

Ж. Дамдинсүрэн: Би хүлээн зөвшөөрдөггүй. Тэр хоёр олны өмнө үүрэг хүлээж гэр бүл болж, амьдрал зохиосон бол түүнээсээ няцах хэрэггүй. Амьдрал угаасаа дандаа сайхан байдаггүй, муудалцах, сайдалцах өдрүүд зөндөө олон ирдэг. Түүнийг л даван туулах сэтгэлийн хаттай байх хэрэгтэй.

Б. Урангоо: Тийм шүү. Амьдрал яг үлгэр шиг сайхан, бас үлгэрийн төгсгөл шиг дандаа амар тайван байдаггүй. Сайн муутай, сайхан муухайтайгаа нийлж хорвоо дүүрдэг. Нэгэнтээ ахан дүүс, ард олноо цуглуулаад гал голомтоо үүсгэсэн бол ядаж тэдгээр хүмүүсийн өмнө хүлээсэн үүрэгтэй гэдгийг маш сайн ухамсарлах хэрэгтэй. Бас тэдний дундаас төрсөн үр хүүхдүүдийхээ өмнө бүхнээс ч чухал үүрэг илүү хүлээх ёстой. Муу, муухай хүн гэж байдаггүй, тэд цөмөөрөө л зүрх сэтгэлтэй байдаг. Алуурчны ч зүрх сэтгэл хүртэл уярдаг гэдгийг санах хэрэгтэй. Амархан салах биш, цаашаа явах гарц байнаа л гэсэн үг шүү.

Нууц амрагийн талаар ямар бодолтой явдаг вэ. Түүнийг хүлээн зөвшөөрдөг, эсвэл зөвшөөрдөггүй гээд л...? /Хоёул хариулна уу?/

Ж. Дамдинсүрэн: Би ч хүлээн зөвшөөрдөггүй.

Б. Урангоо: Тухайн айл гэрийн, эхнэр нөхөр, тэдгээр хүмүүсээс л ихээхэн шалтгаалах зүйл байх. Дутуугаа гүйцээж, дундуураа нөхдөг гэж ярьдаг. Угаасаа эртнээс түүнийг байсан, одоо хүртэл байгаа, ирээдүйд ч байх болно гэж хүмүүс ярьдаг. Түүнийг хүн төрөлхтөн үгүйсгэхгүй байсаар өнөөг хүрчихлээ. Харин манай гэр бүлд тийм зүйл байхгүй. Бид хүн бүхний өмнө хүлээсэн үүрэгтэй. Амьдралд үнэтэй амьдрах гэж хичээж байгаа, бас дутуу зүйл байхгүй байгаа... гэснээ, арай манай нөхөрт байх юм биш биз...!!!. /гээд нөхөр рүүгээ хараад инээж байв/

Хүүхэд гэдэг өхөөрдмөөр ертөнц билээ. Янз бүрийн хачин асуултаар та хоёрыг хэр булж байна вэ?

Б. Урангоо: ...Хүүхэд хэмээх бяцхан дэлхийг наран тойрон эргэлдэж байх ёстой. Тэр нь хайр юм... Түүнийг байгаагаар нь хайрлахад л болно... гэж миний нэгэн өгүүллэгт орсон байгаа. Манай хүү ч асуунаа, асууна... Гэхдээ манай хүү хэтэрхий их болгоомжтой юм шиг байгаа. Болж өгвөл үг алдахгүйг хичээдэг. Яг одоо санадаггүй ээ. Чамд санаж байгаа зүйл байна уу? /нөхрөөсөө асуув/

Гэр бүлийн аз жаргалын түлхүүр хаана, юунд байдаг вэ?

Б. Урангоо: Мэдээж итгэл, хайр, уучлал гурав байх. Би уучлал гуйж чаддаг байх хэрэгтэй, бас уучилж чаддаг байх ёстой гэсэн үгүүдийг үргэлж шавь нартаа хэлдэг.

Ийм сайхан ярианы төгсгөлд эцэг, эхээ дурсахгүй бол болохгүй. Аав, ээжүүдийнхээ тухай цөөхөн үгээр дурсвал...!

Ж. Дамдинсүрэн: Миний аав Ядамжавын Жамц айлын ганц хүү, биеийн тамирын багш байлаа. Тоо бодлогодоо сайн, дуулж хуурддаг, гитар сайхан тоглодог, бас шүлэг бичиж, сонирхдог, бокс, сагс, ширээний теннисээр улсын зэрэгтэй, бөх барилддаг зэрэг юм юманд авъяастай сайхан хүн байсан. Харин миний ээж Наранцэцэг гээд үйлчин, уран хүн байдаг. Одоо нутагтаа энх тунх амьдарч байна. Миний хань ээжид минь зориулж "Дээлийн бурхан" гэсэн сайхан шүлэг зохиосон. Би түүнийг нь унших их дуртай.

        Уран хүнийг бурхан захиалж орчлонд илгээдэг юмсан гэсэн

Ур, ухаан хоёроороо хорвоог аргадаг гэж төрүүлдэг юм гэсэн

Урьдын энэ заяа, учрал ерөөл буянаараа

Үйлчин хүний амьдрал муу явдаггүй юм гэдэг...

Торгоны хээг зөрүүлж болдоггүй гэж

Тохьтой хүний амьдралд толбо суучихвий гэж

Тоононы наранд сүүдэр унаж, айл зэвийчихвий гэж

Торгоны хээг зөрүүлж болдоггүй ухаанд өөрөө л сурдаг юм гэнэ лээ...

Бусдыг хувцасласан хүнд

                        Бурхан хүртэл хайртай байдаг

                        Бунд хорол шиг айл бүхний хойморьт

                        Буян тээж, ээл болдог гэсэн...

Б. Урангоо: Миний аав Дашзэвэгийн Батсүрэн, адуучин, тууварчин хүн байлаа. Ээж минь Улсын аварга малчин, заан Самбуугийн Хорлоо айлын том охин, саальчин бүсгүй байсан. Би эхээс тавуулаа, нэг эгч, нэг ахтай, нэг эмэгтэй дүү, нэг эрэгтэй дүүтэй. Бид хэдийг амьдралд хүргэсэн, хүн байхын учирт сургасан аав, ээжий хоёртоо баярлахын чацуу үргэлж эргэн дурсдаг. Холоо буцсан ч сүүн тэнгэрээс бид хэдийгээ хараад баярлаж, бас залбирч байгаа гэдэгт би үргэлж итгэдэг.  БУРХНЫ ШУВУУ-2

Бурхадын дэргэд гал түлээд

Бурхад аргадаж л суугаа, ээжий минь тэнд...

Буяны тарни над руу үлээгээд

Бурхадыг царайчилж л суугаа, ээжий минь тэнд...

Хүүгийнхээ нүглийг цөөлөхөөр

Хөөрхий зүдэж л суугаа, ээжий минь тэнд...

Хотлын төлөө санаа зовниод

Хорвоог зөөллөх л гэж суугаа, ээжий минь тэнд...

Бурхадын галыг түлээд

Бурхад аргадаж л суугаа, ээжий минь тэнд...  

Ийм гэгээн итгэлээ, ийм үнэт хайраа өнөөдрийг хүртэл хадгалж чадсан гайхалтай хосууддаа аз жаргалыг хүсэж байна. "Амьдрал яг үлгэр шиг сайхан атлаа үлгэрийн төгсгөл шиг дандаа амар тайван байдаггүй".  Гэсэн хэдүй ч тэдний амьдрал цаанаа л амгалан мэдрэмжийг надад өгч чадсан болохоор "ХАЙРЫН ХОЙМОР" булан минь эзнээ олсон гэдэгт итгэлтэй байна. Та хоёртоо уншигчдынхаа өмнөөс энэ хорвоогийн хамгийн сайн сайхан бүхний дээдийг хүсэн ерөөе.

2012.01.11.

Ярилцсан: Ж. Амараа

Жич: Б. Урангоо миний ханьтайгаа, хүүтэйгээ, ганцаараа авахуулсан 5 зураг тавьсан байсан. Хонгор зул сэтгүүлийн хамт олондоо, мөн сэтгүүлч Ж. Амараад маш их баярлалаа. Танай хамт олонд амжилт бүхнийг араасаа дагуулж агуу зуунуудыг түүчээлж яваарай гэж ерөөе!